डॉ बाबासाहेब आंबेडकर ३०० शब्द | भारतरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर माहिती
आधुनिक भारताच्या सामाजिक, राजकीय आणि वैचारिक क्रांतीचे प्रणेते म्हणजे भारतरत्न डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर. संपूर्ण देश त्यांना अत्यंत आदराने आणि प्रेमाने ‘डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर’ म्हणून ओळखतो. याशिवाय त्यांना ‘बोधिसत्व’, ‘भारतीय संविधानाचे शिल्पकार’ आणि ‘ज्ञानाचे प्रतीक’ अशा अनेक जागतिक बिरुदावलींनी गौरवले जाते.
२. डॉ बाबासाहेब आंबेडकर : जन्म व जन्मस्थळ
डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचा जन्म १४ एप्रिल १८९१ रोजी मध्य प्रदेशातील इंदूरजवळील महू या लष्करी छावणीत झाला. आज या ऐतिहासिक भूमीला ‘डॉ. आंबेडकर नगर’ म्हणून ओळखले जाते. बाबासाहेबांचे मूळ घराणे महाराष्ट्र राज्यातील निसर्गरम्य कोकणातील रत्नागिरी जिल्ह्यातील मंडणगड तालुक्यातील ‘आंबडवे’ या गावचे होते.
३. बालपण व कौटुंबिक पार्श्वभूमी : डॉ बाबासाहेब आंबेडकर
बाबासाहेबांचे वडील रामजी मालोजी सकपाळ हे ब्रिटिश सैन्यात सुभेदार मेजर पदावर कार्यरत होते, तर त्यांच्या मातोश्रींचे नाव भीमाबाई होते. भीमराव हे आपल्या आई-वडिलांचे चौदावे अपत्य होते. त्यांच्या घरात संत कबीर आणि संत तुकारामांच्या भक्तिमार्गाचे, नीतिमत्तेचे आणि लष्करी शिस्तीचे वातावरण होते. भीमराव अगदी लहान असतानाच त्यांच्या मातोश्री भीमाबाईंचे आकस्मिक निधन झाले, ज्यामुळे त्यांच्या आत्या मीराबाई यांनी अत्यंत मायेने त्यांचा सांभाळ केला. शालेय जीवनात भीमरावांना अस्पृश्यतेचे आणि जातीय विषमतेचे अत्यंत विदारक चटके सहन करावे लागले. त्यांना वर्गाच्या बाहेर एका पोत्यावर बसून शिकावे लागे आणि तहान लागली तरी पाण्याचा माठाला स्पर्श करण्याची मुभा नव्हती. शाळेचा शिपाई उंचावरून पाणी ओतेल तेव्हाच त्यांना पाणी पिता येत असे, यावर त्यांनी पुढे ‘नो प्यून, नो वॉटर’ असा वेदनादायी अनुभव लिहून ठेवला. साताऱ्यात माध्यमिक शिक्षण घेत असताना त्यांचे मूळ आडनाव ‘आंबडवेकर’ होते, परंतु त्यांचे शिक्षक कृष्णाजी केशव आंबेडकर यांनी भीमरावांची कुशाग्र बुद्धिमत्ता आणि निष्ठा पाहून शाळेच्या दप्तरात स्वतःचे ‘आंबेडकर’ हे आडनाव त्यांना बहाल केले.
४. डॉ बाबासाहेब आंबेडकर : शिक्षण
डॉ. आंबेडकरांचा शैक्षणिक प्रवास म्हणजे जागतिक पातळीवरील एक थक्क करणारा चमत्कार मानला जातो. त्यांनी १९०७ मध्ये मुंबईच्या प्रसिद्ध एल्फिन्स्टन हायस्कूलमधून मॅट्रिकची परीक्षा उत्तीर्ण केली. त्यानंतर १९१२ मध्ये मुंबई विद्यापीठातून अर्थशास्त्र व राज्यशास्त्र या विषयांत त्यांनी बी.ए. पदवी संपादन केली. त्यांची अफाट बुद्धिमत्ता पाहून बडोद्याचे पुरोगामी राजे महाराजा सयाजीराव गायकवाड यांनी त्यांना उच्च शिक्षणासाठी अमेरिकेला पाठवण्यासाठी शिष्यवृत्ती दिली. अमेरिकेतील कोलंबिया विद्यापीठातून त्यांनी एम.ए. आणि १९१७ मध्ये ‘नॅशनल डिव्हिडंड ऑफ इंडिया: अ हिस्टॉरिक अँड ॲनालिटिकल स्टडी’ या विषयावर पीएच.डी. पदवी मिळवली.
त्यानंतर ते उच्च शिक्षणासाठी लंडनला गेले. लंडन स्कूल ऑफ इकॉनॉमिक्समधून त्यांनी ‘एम.एस्सी.’ आणि पुढे ‘द प्रॉब्लेम ऑफ द रुपी: इट्स ओरिजिन अँड इट्स सोल्युशन’ या जगप्रसिद्ध प्रबंधावर अत्यंत मानाची ‘डी.एस्सी.’ (Doctor of Science) पदवी संपादन केली. यासोबतच लंडनच्या ‘ग्रेज इन’मधून त्यांनी कायद्याची सर्वोच्च पदवी मिळवून बॅरिस्टर-ॲट-लॉ ही पदवी प्राप्त केली. जर्मनीच्या बॉन विद्यापीठातही त्यांनी काही काळ अर्थशास्त्राचा सखोल अभ्यास केला. एकाच वेळी अर्थशास्त्र, समाजशास्त्र आणि कायदा या तिन्ही क्षेत्रांत जागतिक पातळीवर सर्वोच्च पदव्या मिळवणारे ते त्या काळातील एकमेव भारतीय विद्वान ठरले.
५. समाजसुधारणेची प्रेरणा : डॉ बाबासाहेब आंबेडकर
बाबासाहेबांच्या समाजसुधारणेची खरी प्रेरणा ही त्यांच्या वैयक्तिक जीवनात आलेल्या अपमानातून आणि भारतीय समाजातील मानवनिर्मित विषमतेतून निर्माण झाली. परदेशातून सर्वोच्च पदव्या घेऊन भारतात परतल्यानंतरही बडोदा संस्थानात किंवा मुंबईत केवळ जातीमुळे त्यांना घरापासून ते कार्यालयापर्यंत मिळालेली हीन वागणूक त्यांच्या आत्मसन्मानाला लागली. त्यांनी विचार केला की, जर एवढ्या मोठ्या विद्वानाला जातीमुळे अशी वागणूक मिळत असेल, तर खेड्यापाड्यातील सामान्य दलितांचे काय हाल होत असतील!
त्यांनी तथागत गौतम बुद्ध, संत कबीर आणि महात्मा जोतीराव फुले या तीन महापुरुषांना आपले वैचारिक जीवनगुरू मानले. बुद्धांची प्रज्ञा, शील व करुणा, कबीरांची जातविरहित मानवता आणि महात्मा फुल्यांचा सत्यशोधक समतेचा विचार यांनी बाबासाहेबांच्या सामाजिक क्रांतीला दिशा दिली. याशिवाय पाश्चात्त्य तत्त्वज्ञ जॉन ड्युई यांच्या लोकशाही आणि स्वातंत्र्यविषयक विचारांनी त्यांच्या ध्येयाला तात्त्विक अधिष्ठान मिळवून दिले.
६. प्रमुख समाजसुधारणा कार्य : डॉ बाबासाहेब आंबेडकर
बाबासाहेबांचे संपूर्ण जीवन हे समाजातील तळागाळातील माणसाला मानवी हक्क आणि आत्मसन्मान मिळवून देण्यासाठी समर्पित होते. त्यांनी २० जुलै १९२४ रोजी मुंबईत ‘बहिष्कृत हितकारिणी सभा’ स्थापन केली आणि शोषितांना “शिका, संघटित व्हा आणि संघर्ष करा” हा अमर क्रांतीमंत्र दिला. दलितांना समाजाच्या मुख्य प्रवाहात आणण्यासाठी शिक्षणाशिवाय पर्याय नाही, हे ओळखून त्यांनी पीपल्स एज्युकेशन सोसायटीची स्थापना केली आणि त्याअंतर्गत मुंबईत सिद्धार्थ कॉलेज व छत्रपती संभाजीनगरमध्ये मिलिंद कॉलेज उभारून बहुजन मुला-मुलींसाठी उच्च शिक्षणाची कवाडे खुली केली. त्यांनी शोषित जनतेच्या मनात असलेली शतकानुशतकांची लाचारी, दैववाद आणि अंधश्रद्धा नष्ट करून त्यांच्यामध्ये आत्मविश्वासाची नवी चेतना फुंकली.
७. डॉ बाबासाहेब आंबेडकर : महत्त्वाचे विचार व तत्त्वे
डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी समाजाला दिलेली जीवनमूल्ये ही पूर्णपणे विवेकवाद, बुद्धिप्रामाण्यवाद आणि विज्ञाननिष्ठेवर आधारलेली होती. “धर्म हा माणसासाठी आहे, माणूस धर्मासाठी नाही” हे त्यांचे मूलभूत तत्त्व होते. त्यांनी स्वातंत्र्य, समता आणि बंधुता या तीन मूल्यांना लोकशाहीचे प्राण मानले. त्यांचे ठाम मत होते की, जोपर्यंत सामाजिक आणि आर्थिक लोकशाही प्रस्थापित होत नाही, तोपर्यंत केवळ राजकीय लोकशाही टिकाव धरू शकत नाही. त्यांनी माणसाला स्वतःच्या पायावर उभे राहण्याचा संदेश दिला. लाचारीचे आणि गुलामगिरीचे जिणे झुगारून देऊन स्वाभिमानाने आणि ताठ मानेने जगणे हाच खरा धर्म आहे, अशी त्यांची अटळ धारणा होती.
८. डॉ बाबासाहेब आंबेडकर : महत्त्वाच्या चळवळी / कार्य
बाबासाहेबांनी केलेल्या सामाजिक चळवळींनी भारतीय इतिहासाला नवी कलाटणी दिली. २० मार्च १९२७ रोजी झालेला ‘महाडचा चवदार तळे सत्याग्रह’ हा पाण्यासाठीचा लढा नसून तो मानवाच्या मूलभूत अस्तित्वाचा आणि समतेचा जाहीरनामा होता, म्हणूनच हा दिवस आजही ‘सामाजिक सबलीकरण दिन’ म्हणून साजरा केला जातो. त्यानंतर २५ डिसेंबर १९२७ रोजी त्यांनी मानवी विषमतेचे समर्थन करणाऱ्या ‘मनुस्मृती’ या ग्रंथाचे महाड येथे जाहीर दहन करून सामाजिक विषमतेवर अंतिम आघात केला.
नाशिकच्या काळाराम मंदिरात अस्पृश्यांना प्रवेश मिळावा म्हणून त्यांनी १९३० ते १९३५ दरम्यान शांततापूर्ण मार्गाने प्रदीर्घ सत्याग्रह चालवला. लंडन येथे झालेल्या तिन्ही गोलमेज परिषदांमध्ये त्यांनी शोषितांचे खंबीर प्रतिनिधित्व करून राजकीय हक्क मिळवले. २४ सप्टेंबर १९३२ रोजी येरवडा तुरुंगात गांधीजींसोबत झालेला ‘पुणे करार’ हा त्यांच्या मुत्सद्दीपणाचा पुरावा होता. पुढे भारताचे संविधान तयार करून त्यांनी देशातील प्रत्येक नागरिकाला समानतेचे हक्क दिले. अखेर १४ ऑक्टोबर १९५६ रोजी नागपूरच्या पवित्र दीक्षाभूमीवर लाखो अनुयायांसह बौद्ध धम्माची दीक्षा घेऊन त्यांनी रक्ताचा एकही थेंब न सांडता जगातली सर्वात मोठी शांततापूर्ण धम्मक्रांती घडवून आणली.
९. डॉ बाबासाहेब आंबेडकर : महिला व वंचित घटकांसाठी कार्य
बाबासाहेबांचे स्त्रियांविषयीचे विचार अत्यंत पुरोगामी आणि क्रांतिकारक होते. “मी त्या समाजाची प्रगती स्त्रियांच्या प्रगतीवरून मोजतो,” असे ते नेहमी म्हणत. स्वतंत्र भारताचे पहिले कायदेमंत्री असताना त्यांनी संसदेत ‘हिंदू कोड बिल’ मांडले, ज्याद्वारे हिंदू स्त्रियांना वडिलांच्या व पतीच्या संपत्तीत समान अधिकार, घटस्फोटाचा हक्क आणि पुरुषांच्या बहुपत्नीत्वाला कायदेशीर बंदी घालण्याची तरतूद होती. सनातनी विरोधामुळे हे बिल मंजूर झाले नाही, तेव्हा स्त्रियांच्या सन्मानासाठी त्यांनी आपल्या कायदेमंत्री पदाचा थेट राजीनामा देऊन जगासमोर तत्त्वनिष्ठेचा अद्वितीय आदर्श ठेवला.
तसेच व्हाईसरॉयच्या कार्यकारी परिषदेत कामगार मंत्री असताना त्यांनी महिला कामगारांसाठी प्रसूती रजा (Maternity Benefit) आणि समान कामासाठी समान वेतनाचा कायदा लागू केला. त्यांनी पुरुष व महिला कामगारांच्या कामाचे तास १२ वरून ८ तास केले, भविष्य निर्वाह निधी (PF) आणि कामगार राज्य विमा (ESI) यांसारख्या सामाजिक सुरक्षेच्या योजनांची देशात सुरुवात केली. राज्यघटनेच्या माध्यमातून अस्पृश्यता बंदी (कलम १७) करून दलितांना आणि आदिवासींना आरक्षणाच्या माध्यमातून शिक्षण, नोकरी आणि राजकारणात योग्य प्रतिनिधित्व मिळवून दिले.
१०. डॉ बाबासाहेब आंबेडकर : लेखन व साहित्यिक योगदान
डॉ. आंबेडकर हे अत्यंत प्रख्यात लेखक, संशोधक आणि आंतरराष्ट्रीय ख्यातीचे अर्थतज्ज्ञ होते. त्यांनी मूक समाजाला वाचा फोडण्यासाठी ‘मूकनायक’, ‘बहिष्कृत भारत’, ‘समता’, ‘जनता’ आणि ‘प्रबुद्ध भारत’ ही वृत्तपत्रे सुरू करून पत्रकारितेतून समाजप्रबोधनाची धुरा सांभाळली. त्यांचे ग्रंथ आजही जागतिक स्तरावर संदर्भासाठी वापरले जातात.
त्यांनी लिहिलेला ‘द प्रॉब्लेम ऑफ द रुपी’ हा प्रबंध भारतीय चलनाची ऐतिहासिक पार्श्वभूमी आणि उपाय मांडणारा अत्यंत महत्त्वाचा ग्रंथ ठरला, ज्याच्या आधारे पुढे ‘रिझर्व्ह बँक ऑफ इंडिया’ची स्थापना झाली. याशिवाय ‘कास्ट्स इन इंडिया’, ‘ॲनिहिलेशन ऑफ कास्ट’, ‘द अनटचेबल्स’, ‘हू वेअर द शूद्राज?’, ‘रिडल्स इन हिंदुइझम’, ‘स्टेट्स अँड मायनॉरिटीज’ आणि महापरिनिर्वाणानंतर प्रकाशित झालेला ‘द बुद्ध अँड हिज धम्म’ हे त्यांचे ग्रंथ म्हणजे सामाजिक, धार्मिक आणि राजकीय तत्त्वज्ञानाची अनमोल देणगी आहेत.
११. मिळालेले पुरस्कार व सन्मान
डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या अलौकिक राष्ट्रसेवेचा गौरव म्हणून भारत सरकारने १९९० मध्ये मरणोत्तर त्यांना देशाचा सर्वोच्च नागरी पुरस्कार ‘भारतरत्न’ देऊन सन्मानित केले. २०१२ मध्ये सीएनएन-आयबीएन आणि हिस्ट्री १८ वाहिनीने घेतलेल्या देशव्यापी सर्वेक्षणात भारतीय जनतेने त्यांना स्वातंत्र्यत्तर काळातील ‘द ग्रेटेस्ट इंडियन’ (सर्वश्रेष्ठ भारतीय) म्हणून एकमुखाने निवडले. अमेरिकेच्या कोलंबिया विद्यापीठाने आपल्या २०० व्या वर्धापनदिनी बाबासाहेबांचा ‘सिम्बॉल ऑफ नॉलेज’ (ज्ञानाचे प्रतीक) म्हणून सर्वोच्च सन्मान केला. याव्यतिरिक्त लंडन स्कूल ऑफ इकॉनॉमिक्समध्ये बाबासाहेबांचा पूर्णाकृती पुतळा स्थापित करण्यात आला असून अशा प्रकारचा मान मिळवणारे ते एकमेव भारतीय विचारवंत आहेत.
१२. समाजावर झालेला प्रभाव
बाबासाहेबांच्या सामाजिक आणि वैचारिक चळवळीमुळे भारतीय समाजमनात आमूलाग्र बदल घडून आला. शतकानुशतके मान खाली घालून जगणाऱ्या शोषित वर्गाला त्यांनी ताठ मानेने आणि आत्मसन्मानाने जगण्याची शिकवण दिली. त्यांच्या प्रेरणेने करोडो कुटुंबांमधील पहिली पिढी शिकून प्रशासकीय अधिकारी, प्राध्यापक, डॉक्टर, वकील आणि राजकारणी बनली.
त्यांनी घडवलेल्या धम्मक्रांतीमुळे अस्पृश्यतेच्या मानहानीतून मुक्त होऊन लाखो लोकांना सन्मानाची आणि नैतिकतेची नवीन ओळख मिळाली. भारतीय स्त्रियांच्या शैक्षणिक, सामाजिक आणि आर्थिक सबलीकरणाची भक्कम पायाभरणी बाबासाहेबांच्या कायद्यांमुळे झाली, ज्याचा लाभ आज देशातील प्रत्येक महिलेला मिळत आहे.
डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी राष्ट्राला दिलेला सर्वात मोठा आणि अमर वारसा म्हणजे ‘भारतीय राज्यघटना’ होय. संविधानाच्या माध्यमातून त्यांनी विविधतेने नटलेल्या देशाला समता, बंधुता, न्याय आणि लोकशाहीच्या एका सूत्रात बांधून ठेवले. आज भारत जगातील सर्वात मोठी आणि यशस्वी लोकशाही म्हणून जो डौलाने उभा आहे, त्याचे श्रेय बाबासाहेबांच्या दूरदृष्टीला जाते.
याशिवाय भारताची मध्यवर्ती बँक असलेली ‘रिझर्व्ह बँक ऑफ इंडिया’ (RBI), देशातील भाक्रा नांगल, दामोदर व्हॅली आणि हिराकुड यांसारख्या बहुउद्देशीय जल व जलविद्युत प्रकल्पांची मूळ संकल्पना बाबासाहेबांचीच होती. नागपूरची दीक्षाभूमी आणि मुंबईची चैत्यभूमी ही केवळ स्मारके नसून ती मानवी मुक्तीची आणि समतेची जागतिक ऊर्जाकेंद्रे ठरली आहेत.
अहोरात्र देशसेवेत आणि ग्रंथलेखनात व्यस्त राहिल्यामुळे बाबासाहेबांची प्रकृती सतत ढासळत गेली. धम्मदीक्षेच्या अवघ्या काही आठवड्यांतच, ६ डिसेंबर १९५६ रोजी दिल्लीतील २६, अलिपूर रोड या निवासस्थानी झोपेतच या युगपुरुषाचे महापरिनिर्वाण झाले. त्यांच्या निधनाची बातमी समजताच संपूर्ण देश शोकमग्न झाला. मुंबईच्या दादर येथील समुद्रकिनाऱ्यावरील ‘चैत्यभूमी’वर लाखो शोकाकुल जनतेच्या उपस्थितीत त्यांच्यावर बौद्ध पद्धतीने अंत्यसंस्कार करण्यात आले. दरवर्षी ६ डिसेंबर हा दिवस देशभर ‘महापरिनिर्वाण दिन’ म्हणून अत्यंत भावपूर्ण वातावरणात पाळला जातो.
१५. निष्कर्ष
आजच्या २१ व्या शतकातही जेव्हा समाजात विषमता, असहिष्णुता किंवा अज्ञानाचा अंधार दाटून येतो, तेव्हा बाबासाहेबांचे विचार आकाशातील ध्रुवताऱ्याप्रमाणे देशाला योग्य दिशा दाखवतात. त्यांच्या विचारांचे पालन करणे, संविधानाचे रक्षण करणे आणि प्रत्येक माणसाला ‘माणूस’ म्हणून सन्मान देणे हीच या महामानवाला खरी आदरांजली ठरेल.
भारतरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर हे केवळ एका विशिष्ट वर्गाचे नेते नव्हते, तर ते आधुनिक भारताच्या सर्वांगीण विकासाचे खरे शिल्पकार आणि राष्ट्रनिर्माते होते. त्यांनी दिलेली समतेची मूल्ये, संविधानाची चौकट आणि मानवी प्रतिष्ठेचा लढा हा भारताच्या प्रगतीचा मूलाधार आहे.
