’सर्जा-राजाची जोडी शोभे, गळा रुळे घुंगुरमाळा,
कष्टकरी बळीराजाच्या सख्याचा, आला सण बैलपोळा!’
आपला भारत देश हा कृषिप्रधान देश आहे आणि शेती ही आपल्या संस्कृतीची, समाजव्यवस्थेची आणि अर्थव्यवस्थेची मूळ ओळख आहे. मातीत घाम गाळून संपूर्ण जगाची भूक भागवणारा शेतकरी म्हणजेच आपला ‘बळीराजा’. परंतु, या बळीराजाच्या शेतीचा खरा कणा आणि ऊन, वारा, पाऊस यांची तमा न बाळगता वर्षभर त्याच्या खांद्याला खांदा लावून राबणारा त्याचा खराखुरा सोबती म्हणजे त्याचा ‘बैल’. मानवी संस्कृतीत अनेक सण हे माणसांच्या आपापसातील आनंदासाठी असतात; परंतु मुक्या जनावरांप्रती, विशेषतः मानवावर अनंत उपकार करणाऱ्या बैलांप्रती कृतज्ञता, आदर आणि निस्सीम प्रेम व्यक्त करणारा जगातील सर्वात लोभस आणि अद्वितीय सण म्हणजे ‘बैलपोळा’. श्रावण महिन्याच्या शेवटी, म्हणजेच श्रावण अमावास्येला (पिठोरी अमावास्येला) साजरा होणारा हा सण ग्रामीण महाराष्ट्राच्या संस्कृतीचा प्राण मानला जातो.
शेतकरी आणि त्याच्या गोठ्यातील बैल यांचे नाते केवळ मालक आणि जनावराचे नसते, तर ते जिवाभावाच्या सख्यांचे आणि कुटुंबातील सदस्याचे असते. नांगरणे, वखरणे, पेरणी करणे आणि शेतातील धान्याची वाहतूक करणे या सर्व कठीण कामांमध्ये बैल स्वतःचे अंग मोडून राबतो. उन्हातान्हात शेतात काम करताना शेतकरी आपल्या घामाचे थेंब गाळतो, तेव्हा त्याच्या बरोबरीने बैलही निमूटपणे अपार कष्ट सोसतो. दुष्काळ असो वा अतिवृष्टी, शेतकरी स्वतः उपाशी राहील पण आपल्या बैलांना चारा-पाणी देण्यात कधीही कसूर करत नाही. कवयित्री बहिणाबाई चौधरी यांनी या नात्याचे वर्णन करताना म्हटले आहे—
’धरत्रीच्या कुशीमधी बीय-बियाणं निजली,
वऱ्हाड निघालं सर्जा-राजाचं, शेती सजली!’
अशा या सर्जा-राजाच्या ऋणातून कृतज्ञतापूर्वक उतराई होण्याचा दिवस म्हणजेच पोळा.
बैलपोळा हा सण दोन दिवस आधीपासूनच शेतकर्‍यांच्या घरात आणि गोठ्यात उत्साहाची लाट घेऊन येतो. पोळ्याच्या आदल्या दिवसाला ‘खांदेमळणी’ असे म्हणतात. वर्षभर जुवाखाली घासल्या गेलेल्या बैलांच्या खांद्यांना हळद आणि कोमट तेलाने प्रेमाने मालिश केली जाते, जेणेकरून त्यांचे वर्षभरातील श्रम, थकवा आणि वेदना हलक्या व्हाव्यात.
bail pola sanachi mahiti marathi madhe| maza avadta san bail pola
पोळ्याच्या दिवशी बैलांना कोणत्याही कामाला जुंपले जात नाही. ‘आज औत नाही, जू नाही आणि चाबकाचा फटकाराही नाही’—केवळ विश्रांती, आदर आणि राजासारखे कौतुक! पहाटेच्या प्रसन्न प्रहरी शेतकरी आपल्या लाडक्या बैलांना नदीवर, विहिरीवर किंवा ओढ्यावर नेऊन पाण्यामध्ये स्वच्छ आंघोळ घालतो. त्यांच्या अंगावरचे मळ धुऊन काढताना शेतकर्‍याच्या डोळ्यांत कृतज्ञतेचे आणि वात्सल्याचे भाव दाटून येतात.
आंघोळीनंतर बैलांना सजवण्याचा सोहळा अत्यंत नेत्रदीपक आणि मनमोहक असतो. बैलांच्या शिंगांना तासून त्यावर आकर्षक लाल, पिवळा किंवा हिरवा रंग लावला जातो. शिंगांच्या टोकावर पितळी हिंगूळ, बाशिंग किंवा रंगीबेरंगी लोकरीचे गोंडे बांधले जातात. बैलांच्या पाठीवर मखमली किंवा नक्षीदार भरतकाम केलेली रेशमी ‘झूल’ पांघरली जाते. त्यांच्या गळ्यात सुस्वर वाजणाऱ्या घुंगुरमाळा, पितळी घंटा आणि कवड्यांच्या माळा घातल्या जातात. पायात घुंगरांचे तोडे आणि कपाळावर रेशमी मोरकी बांधली जाते. संपूर्ण अंगावर तांदळाच्या पिठाचे किंवा रंगांचे ठसे उमटवून बैलांना एखाद्या देखण्या राजासारखे नटवले जाते.
दुपारच्या सुमारास घरात गोडधोड पुरणपोळीचा नैवेद्य तयार केला जातो. शेतकरी आणि त्याची पत्नी बैलांना घराच्या दारात आणून उभे करतात. दारात सुंदर रांगोळी काढून गृहिणी चांदीच्या किंवा पितळेच्या ताटाने बैलांचे भावपूर्ण औक्षण करते. बैलांच्या पायावर पाणी घालून त्यांचे पाय धरले जातात आणि त्यांना मानाची गरमागरम खमंग पुरणपोळी भरवली जाते. हा क्षण शेतकरी कुटुंबासाठी अत्यंत भावुक आणि पवित्र असतो.
दुपार उलटून संध्याकाळ झाली की गावातील सर्व शेतकरी आपापल्या सजवलेल्या बैलजोड्या घेऊन गावातील मारुतीच्या मंदिरासमोर किंवा वेशीजवळ एकत्र येतात. याला ‘पोळा भरणे’ असे म्हणतात. ढोल, ताशे, लेझीम आणि तुतारीच्या निनादात संपूर्ण गाव दुमदुमून जातो. बैलांच्या गळ्यातील घुंगरांचा मंजूळ नाद वातावरणात वेगळाच उत्साह भरतो.
गावातील वेशीवर आंब्याच्या पानांचे आणि झेंडूच्या फुलांचे भव्य ‘तोरण’ बांधलेले असते. गावातील मानाच्या बैलजोडीने हे तोरण तोडण्याची जुनी परंपरा असते. तोरण तुटताच लोकांच्या आनंदाला उधाण येते. त्यानंतर संपूर्ण गावातून बैलांची वाजतगाजत मिरवणूक काढली जाते. लहान मुले लाकडी किंवा मातीचेछोटे नंदीबैल घेऊन घराघरांत फिरतात, ज्याला ‘मातीचा पोळा’ म्हणतात. प्रत्येक घरात बैलांचे पूजन करून त्यांना चारा व पुरणपोळी दिली जाते.
आजच्या आधुनिक युगात शेतीचे यांत्रिकीकरण वेगाने झाले आहे. नांगरणीसाठी ट्रॅक्टर आणि वाहतुकीसाठी गाड्या आल्या आहेत. तरीसुद्धा, भारतातील लहान आणि मध्यम शेतकऱ्यांसाठी बैल हा आजही शेतीचा अविभाज्य घटक आणि खरा मित्र आहे. ट्रॅक्टर कितीही शक्तिशाली असला तरी त्याला अंतःकरण नसते; परंतु बैलाकडे भावना असतात, तो आपल्या धन्याच्या हाकेला प्रतिसाद देतो.
बैलपोळा हा सण आपल्याला केवळ एका दिवसापुरती बैलांची पूजा करण्यास सांगत नाही, तर वर्षभर सर्व मुक्या प्राण्यांशी दयाळूपणे, प्रेमाने आणि कृतज्ञतेने वागण्याची उदात्त शिकवण देतो. पर्यावरणाचा समतोल आणि शेतीची संपन्नता टिकवून ठेवण्यासाठी गोवंशाचे रक्षण व संवर्धन करणे अत्यंत आवश्यक आहे.
थोडक्यात सांगायचे तर, बैलपोळा हा मानवी संस्कृतीत श्रमप्रतिष्ठा, कृतज्ञता आणि निसर्गप्रेमाची गुढी उभारणारा सण आहे. शेतकऱ्याच्या कष्टाला सोन्याचे दिवस दाखवणाऱ्या या मुक्या मित्राचा गौरव करणारा हा दिवस माझ्या मनाला खूप भावतो. म्हणूनच बैलपोळा हा शेतकऱ्याच्या खऱ्या सख्याचा उत्सव माझा सर्वात लाडका आणि आवडता सण आहे!
