इयत्ता १२ वी — पर्यावरण शिक्षण व जलसुरक्षा (Environment and Water Security)
जर्नल कार्य PDF 12th
१. प्रस्तावना (Introduction) | पर्यावरण जर्नल कार्य
हवामान बदल (Climate Change) हे आजच्या काळातील सजीव सृष्टीसमोरील सर्वात मोठे वैश्विक संकट बनले आहे. हवामान बदल म्हणजे “एखाद्या प्रदेशाच्या किंवा संपूर्ण पृथ्वीच्या सरासरी तापमानात, पर्जन्यमानात आणि वातावरणीय स्थितीमध्ये दीर्घकाळासाठी (दशके किंवा शतके) घडून येणारे लक्षणीय बदल होय.” मानवाच्या अनिर्बंध उपभोगवादी जीवनशैलीमुळे आणि कोळसा, पेट्रोल, डिझेल यांसारख्या जीवाश्म इंधनांच्या ज्वलनामुळे वातावरणात कार्बन डायऑक्साइड, मिथेन यांसारखे हरितगृह वायू प्रचंड प्रमाणात साचले आहेत.
या अतिरिक्त वायूंमुळे पृथ्वीचे सरासरी तापमान पूर्व-औद्योगिक काळाच्या तुलनेत १.१ अंश सेल्सिअसने वाढले आहे. संयुक्त राष्ट्रांच्या आंतरशासकीय हवामान बदल समितीच्या (IPCC) अहवालानुसार, जर हे तापमान १.५ अंश सेल्सिअसच्या पलीकडे गेले, तर पृथ्वीवरील परिसंस्था पूर्ववत करणे मानवाला अशक्य होईल. हवामान बदल ही आता केवळ भविष्यातील भीती नसून वर्तमानकाळातील एक विनाशकारी वास्तव आहे, ज्याचे दृश्य परिणाम आज जगभरात जाणवत आहेत. प्रस्तुत जर्नल कार्यात हवामान बदलामुळे निसर्ग, कृषी, सजीव आणि मानवी समाजावर होणाऱ्या विविध परिणामांचा सविस्तर अभ्यास केला आहे.
havaman badlache parinam spashtha kara marathi | हवामान बदलाचे परिणाम स्पष्ट करा १२ वी जर्नल कार्य
२. अभ्यासाची उद्दिष्टे (Objectives of the Study) | जर्नल कार्य PDF 12th
प्रस्तुत अभ्यासामध्ये खालील प्रमुख उद्दिष्टे निश्चित केली आहेत: १. हवामान बदलाची वैज्ञानिक संकल्पना आणि IPCC च्या निष्कर्षांची माहिती घेणे.
२. जागतिक जलचक्र, पर्जन्यमान आणि हिमनद्यांवर होणारे परिणाम तपासणे.
३. शेती, अन्नसुरक्षा आणि मानवी आरोग्यावर हवामान बदलामुळे निर्माण होणारे धोके अभ्यासणे.
४. भारत व महाराष्ट्रातील हवामान बदलाच्या प्रत्यक्ष प्रभावांचे विश्लेषण करणे.
५. हवामान बदलाचे शमन (Mitigation) आणि अनुकूलन (Adaptation) यासाठीचे मार्ग समजून घेणे.
३. हवामान बदलाचे प्रमुख परिणाम (Major Impacts of Climate Change) |Journal Karya Seminar pdf
हवामान बदलाचे परिणाम निसर्गाच्या सर्व घटकांवर अत्यंत वेगाने होत असून, त्याचे वर्गीकरण खालीलप्रमाणे करता येते:
१. जलचक्र व पर्जन्यमानातील टोकाचे बदल (Extreme Weather Events):
- अनियमित मान्सून: मान्सूनचे पारंपरिक वेळापत्रक पूर्णपणे कोलमडले आहे. पावसाचे दिवस कमी झाले आहेत; मात्र कमी वेळेत प्रचंड पाऊस पडण्याच्या घटना (मेघफुटी – Cloudburst) वाढल्या आहेत.
- दुष्काळ आणि महापूर: एकाच ऋतूत एका भागात भीषण महापूर तर दुसऱ्या भागात तीव्र दुष्काळ अशी विदारक स्थिती निर्माण होते.
- चक्रीवादळे व उष्णतेच्या लाटा: समुद्राचे तापमान वाढल्याने अरबी समुद्र व बंगालच्या उपसागरात तीव्र चक्रीवादळांची (उदा. तौकते, अम्फान) वारंवारता वाढली आहे. उन्हाळ्यात ५०°C पर्यंत जाणाऱ्या उष्णतेच्या लाटांमुळे (Heatwaves) हजारो लोकांचा मृत्यू होत आहे.
12th environment journal work climate change marathi | general karya paryavaran 12th question 6
२. हिमनद्या वितळणे आणि समुद्राच्या पातळीत वाढ (Glacial Melting & Sea Level Rise):
- अंटार्क्टिका, आर्क्टिक आणि हिमालयातील हिमनद्या (Glaciers) अत्यंत वेगाने वितळत आहेत.
- यामुळे जागतिक समुद्राच्या पाणी पातळीत दरवर्षी वाढ होत आहे. परिणामी मुंबई, कोलकाता, चेन्नई यांसारखी किनारपट्टीची महानगरे आणि मालदीवसारखे बेट देश पाण्याखाली जाण्याचा धोका निर्माण झाला आहे.
- किनारपट्टीच्या गोड्या पाण्याच्या भूजल साठ्यांमध्ये समुद्राचे खारे पाणी मिसळत आहे.
३. कृषी, अन्नसुरक्षा व जलसुरक्षेवर आघात (Impact on Agriculture & Food):
- तापमानातील वाढीमुळे गहू, तांदूळ आणि डाळींच्या उत्पादनात १० ते १५ टक्क्यांपर्यंत घट होत आहे.
- ऐन काढणीच्या वेळी येणारा अवकाळी पाऊस आणि गारपिटीमुळे पिकांचे अतोनात नुकसान होऊन शेतकरी कर्जबाजारी होत आहेत.
- नद्यांचे बारमाही प्रवाह आटल्यामुळे आणि भूजल पातळी खालावल्याने जगभरात पिण्याच्या पाण्याची तीव्र टंचाई निर्माण होत आहे.
४. जैवविविधता व परिसंस्थेचा ऱ्हास (Biodiversity Loss):
- जंगलांना अचानक वणवे (Forest Fires) लागण्याचे प्रमाण वाढले आहे, ज्यामुळे लाखो वन्यजीव जळून खाक होतात.
- समुद्राचे पाणी उष्ण व आम्लयुक्त (Ocean Acidification) झाल्याने सागरी परिसंस्थेचा प्राण असणारे प्रवाळ खडक पांढरे पडून नष्ट होत आहेत (प्रवाळ विरंजन – Coral Bleaching).
- अनेक वनस्पती, कीटक आणि पक्ष्यांच्या प्रजाती वेगाने नामशेष होण्याच्या मार्गावर आहेत.
५. मानवी आरोग्य आणि सामाजिक परिणाम (Health & Society):
- तापमानवाढीमुळे डासांची पैदास वाढून डेंग्यू, मलेरिया, चिकनगुनिया यांसारख्या आजारांचा भौगोलिक विस्तार झाला आहे.
- हवामानातील आपत्तींमुळे लाखो लोकांना आपली घरेदारे सोडून स्थलांतर करावे लागत आहे, ज्यांना ‘हवामान निर्वासित’ (Climate Refugees) म्हटले जाते.
४. महाराष्ट्रावरील विशिष्ट परिणाम (Specific Impacts on Maharashtra)
- कोकण किनारपट्टी: समुद्राच्या वाढत्या लाटांमुळे जमिनीची धूप आणि सातत्याने येणारी चक्रीवादळे.
- मराठवाडा व विदर्भ: भूजल पातळी खालावणे, वारंवार पडणारा कोरडा दुष्काळ आणि तीव्र उष्णतेच्या लाटा.
- पश्चिम महाराष्ट्र: कृष्णा, पंचगंगा नद्यांना येणारे वारंवार महापूर आणि शेतीचे नुकसान.
५. हवामान बदलावर मात करण्यासाठी उपाययोजना (Solutions & Adaptation)
१. हरित ऊर्जेचा स्वीकार: कोळशाऐवजी सौर ऊर्जा आणि पवन ऊर्जेचा १००% वापर वाढवणे.
२. हवामान-अनुकूल शेती (Climate-Resilient Farming): कमी पाण्यात आणि जास्त तापमानात तग धरणाऱ्या पिकांची लागवड करणे.
३. जलसंधारण व वनीकरण: ‘पाणी अडवा, पाणी जिरवा’ मोहिमेतून जलपुनर्भरण करणे आणि मोठ्या प्रमाणावर स्थानिक वृक्षांची लागवड करणे.
४. पंचामृत उद्दिष्टे (Panchamrit): भारताने घोषित केलेल्या २०७० पर्यंत ‘नेट झिरो’ (Net Zero Carbon Emission) गाठण्याच्या उद्दिष्टाला पाठबळ देणे.
६. निष्कर्ष (Conclusion) | हवामान बदलाचे परिणाम स्पष्ट करा
हवामान बदल ही पृथ्वीने मानवाला दिलेली शेवटची धोक्याची घंटा आहे. निसर्गाचे संतुलन बिघडल्यास मानवी सभ्यता टिकू शकत नाही. म्हणूनच आपण निसर्गाचे शोषण थांबवून त्याच्या संवर्धनाची भूमिका घेतली पाहिजे. वैयक्तिक पातळीवर ऊर्जेची बचत, पाण्याचा काटकसरीने वापर आणि प्रदूषणमुक्तीचा संकल्प करून आपण हवामान बदलाचे संकट रोखण्यात खारीचा वाटा नक्कीच उचलू शकतो.
Paryavarn Jalsuraksha Journal 12th | educationalmarathi





