जर निसर्गाने संप पुकारला तर… | nisargache atmavrutt marathi nibandh

आजचा माणूस स्वतःला या विश्वाचा अधिपती आणि सर्वात बुद्धिमान प्राणी समजतो. विज्ञानाच्या आणि तंत्रज्ञानाच्या जोरावर मानवाने अंतराळात झेप घेतली, समुद्राचे तळ गाठले, डोंगर फोडून महामार्ग बांधले आणि निसर्गावर विजय मिळवल्याच्या खोट्या वल्गना केल्या. परंतु या भौतिक प्रगतीच्या नशेत माणूस ही मूलभूत गोष्ट सोयीस्करपणे विसरला की, त्याचे संपूर्ण अस्तित्व, वैभव आणि प्रत्येक श्वास हा निसर्गाच्या अथांग दातृत्वावरच अवलंबून आहे. आपल्या समाजात विविध मागण्यांसाठी कामगारांचा संप, डॉक्टरांचा संप, शिक्षकांचा संप आपण नेहमीच पाहतो. पण विचार करा—जर एका सुंदर सकाळी मानवाच्या स्वार्थी, कृतघ्न आणि विनाशी वृत्तीला कंटाळून साक्षात ‘निसर्गानेच संप पुकारला तर?’ ही केवळ एक कल्पना असली, तरी ती मानवाच्या काळजाचा ठोका चुकवणारी आणि अवघ्या विश्वाला हादरवून टाकणारी आहे.

निसर्गाने मानवाला कोणत्याही मोबदल्याची अपेक्षा न ठेवता भरभरून दिले. पिण्यासाठी अमृतासारखे गोड पाणी, श्वासासाठी प्राणवायू, भूक भागवण्यासाठी अन्न, अंगावर मायेची सावली धरणारी झाडे आणि मनाला शांती देणारे नयनरम्य सौंदर्य निसर्गाने मुक्तहस्ते उधळले. परंतु, बदल्यात कृतघ्न माणसाने निसर्गाला काय दिले? विकासाच्या आणि औद्योगिकीकरणाच्या नावाखाली हिरव्यागार जंगलांची अमानुष कत्तल केली, कारखान्यांचे विषारी सांडपाणी सोडून पवित्र नद्या गटारे बनवल्या, हवेत विषारी वायू सोडून वातावरण दूषित केले आणि संपूर्ण वसुंधरेला प्लास्टिकची महाकाय कचराकुंडी बनवून टाकले.

शतकानुशतके मानवाचे हे क्रूर अत्याचार शांतपणे सहन करणारी निसर्गमाता शेवटी अत्यंत व्यथित झाली आणि तिने आपल्या सर्व घटकांना एकत्र बोलावून निर्णय घेतला—’आता मानवाच्या पापाचा घडा भरला आहे! या कृतघ्न आणि बेफिकीर माणसाला धडा शिकवण्यासाठी आपण सर्वांनी मिळून आता बेमुदत संप पुकारला पाहिजे!’

निसर्गाच्या संपाची बातमी वाऱ्यासारखी पसरेल आणि संपूर्ण मानवजातीवर महाप्रलयाचे सावट पसरेल. संपाच्या पहिल्याच दिवशी काय घडेल? सूर्याने सकाळी पूर्वेला उगवण्यास नकार दिला, तर दाही दिशांना कायमचा भयाण, हाडं गोठवणारा आणि गडद काळोख पसरेल. झाडांनी प्रकाशसंश्लेषण थांबवून मानवाला प्राणवायू (ऑक्सिजन) देणे बंद केले आणि पालापाचोळा, फुले, फळे व सावली देणे नाकारले. नद्यांनी वाहणे थांबवून आपले पाणी आटवून घेतले आणि मानवी वस्त्यांकडे न जाण्याचा कठोर पवित्रा घेतला.

वाऱ्याने वाहणे बंद केले, तर हवा एका जागी थिजून जाईल आणि प्रत्येक सजीवाचा श्वास गुदमरू लागेल. ढगांनी पावसाचा एकही थेंब जमिनीवर न टाकण्याची प्रतिज्ञा केली. शेतातील पिके करपून जातील आणि अन्नाचा एक दाणाही पिकणार नाही. अशा वेळी मानवाच्या आधुनिक विज्ञानाचे आणि पैशाचे काय होईल?

गगनचुंबी इमारती, आलिशान मोटारी, विध्वंसक अण्वस्त्रे, सोन्या-नाण्यांचे ढीग आणि बँकांमधील कोट्यवधी रुपयांची शिल्लक एका क्षणात कवडीमोलाची ठरेल. पैशाच्या बळावर माणूस ऑक्सिजनचे काही कृत्रिम सिलिंडर किंवा बाटलीबंद पाणी विकत घेईल; पण संपूर्ण विश्वाला पुरेल इतका प्राणवायू आणि पाणी कुठून आणणार? अन्नाच्या एका घासासाठी, पाण्याच्या एका थेंबासाठी आणि एका श्वासासाठी जगातील बलाढ्य राजे, अब्जाधीश उद्योगपती आणि सामान्य जनता रस्त्यावर येऊन आक्रंदू लागतील.

निसर्गाच्या या संपाने माणसाचा वर्षानुवर्षांचा खोटा अहंकार क्षणात धुळीस मिळवला असेल. जो माणूस निसर्गाला आपल्या पायाशी झुकवण्याची भाषा करत होता, तो निसर्गाच्या एका मूक नकाराने क्षणात गुडघ्यावर आला. माणसाला त्याच्या क्षुद्र अस्तित्वाची प्रखर जाणीव होईल. त्याला समजेल की, निसर्ग माणसाशिवाय आनंदाने जगू शकतो; परंतु माणूस निसर्गाशिवाय एका क्षणाचाही श्वास घेऊ शकत नाही.

माणसाच्या डोळ्यांतून पश्चात्तापाचे अश्रू वाहू लागतील. सर्व देशांतील मानव जात, धर्म आणि सीमांचे भेद विसरून हात जोडून निसर्गापुढे उभा राहील. नद्या, पर्वत, झाडे, समुद्र आणि सूर्य यांच्या चरणी नतमस्तक होकर मानव क्षमायाचना करेल. “आम्ही चुकलो, निसर्गमाते! तुझ्या अमूल्य दातृत्वाची आम्ही कदर केली नाही. यापुढे आम्ही एकही झाड तोडणार नाही, नद्यांचे पाणी निर्मळ ठेवू, प्लास्टिकचा त्याग करू आणि निसर्गाच्या लयीशी समरस होकर कृतज्ञतेने जगू,” असा प्रामाणिक शब्द मानव निसर्गाला देईल.

निसर्गमाता ही शेवटी आईच आहे. ती प्रसंगी कठोर शिक्षा करते, पण आपल्या लेकरांचा जीव घेण्याचा तिचा हेतू कधीच नसतो. मानवाचा प्रामाणिक पश्चात्ताप आणि आर्त हाक ऐकून निसर्गाचे हृदय द्रवेल. निसर्ग आपला संप मागे घेईल. पूर्वेला पुन्हा सुवर्णकिरणांनी न्हाऊन निघालेला सूर्य उगवेल, मंद सुगंधित गार वारा वाहू लागेल, नद्या पुन्हा खळाळून गाऊ लागतील आणि झाडांवरून हिरवीगार पालवी आनंदाने डोलू लागेल. संपूर्ण मानवजातीसाठी हा क्षण एका नव्या पुनर्जन्मासारखा असेल.

‘जर निसर्गाने संप पुकारला तर…’ हा केवळ कल्पनाविलासाचा एक काल्पनिक विषय नसून, तो आजच्या बेभान धावणाऱ्या मानवाला दिलेला शेवटचा गंभीर धोक्याचा इशारा आहे. आज आपण पाहत असलेले जागतिक तापमानवाढ (Global Warming), ऋतूचक्राचा बिघाड, अवकाळी पाऊस, महापूर, हिमनद्यांचे वितळणे आणि दुष्काळ ही निसर्गाने दिलेल्या संपाच्या पूर्वतयारीचीच प्राथमिक लक्षणे आहेत.

निसर्गाने खरोखरच संप पुकारण्यापूर्वी आपण प्रत्येकाने जागे झाले पाहिजे. वृक्षारोपण करणे, जलसंवर्धन करणे आणि प्रदूषण रोखणे ही केवळ औपचारिकता नसून आपल्या स्वतःच्या अस्तित्वाची ती मूलभूत अट आहे. निसर्गाचे रक्षण करणे म्हणजे भावी पिढ्यांना जगण्याचा अधिकार देणे होय. म्हणूनच आपण सर्वांनी अंतःकरणापासून प्रतिज्ञा केली पाहिजे—’निसर्ग जगेल, तरच मानव जगेल!’

nisargane samp kela tar marathi nibandh | jar nisarg sampavar gela tar essay in marathi

सतत विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)

प्र. १. निसर्गाने संप पुकारल्यास मानवी जीवनावर सर्वात मोठा काय परिणाम होईल?

उत्तर: निसर्गाने संप पुकारल्यास मानवाचे अस्तित्वच धोक्यात येईल. ऑक्सिजन, पाणी आणि अन्नाशिवाय माणूस काही तास किंवा दिवसही जिवंत राहू शकत नाही. विज्ञानाने कितीही प्रगती केली तरी कृत्रिमरित्या संपूर्ण पृथ्वीसाठी हवा आणि पाणी तयार करणे अशक्य आहे.

प्र. २. निसर्गावर संपावर जाण्याची वेळ का येऊ शकते?

उत्तर: मानवाने निसर्गाचा अतिरेकी वापर सुरू केला आहे. वाढती वृक्षतोड, कारखान्यांचे रासायनिक सांडपाणी, हवेचे प्रदूषण, प्लास्टिकचा कचरा आणि ग्लोबल वॉर्मिंगमुळे निसर्गाचे चक्र बिघडले आहे. या मानवी कृत्यांमुळे निसर्गाचा तोल ढासळत आहे.

प्र. ३. झाडांनी ऑक्सिजन देणे बंद केले तर काय होईल?

उत्तर: झाडे प्रकाशसंश्लेषण प्रक्रियेद्वारे वातावरणातील कार्बन डायऑक्साईड शोषून प्राणवायू (ऑक्सिजन) देतात. जर झाडांनी ऑक्सिजन देणे बंद केले, तर पृथ्वीवरील सर्व प्राणी आणि मानवाचा श्वास गुदमरून काही मिनिटांत मृत्यू ओढवेल.

प्र. ४. निसर्गाचा कोप किंवा संप टाळण्यासाठी आपण काय केले पाहिजे?

उत्तर: निसर्गाचा समतोल राखण्यासाठी प्रत्येकाने नियमित झाडे लावली पाहिजेत (वृक्षारोपण), प्लास्टिकचा वापर टाळावा, पाण्याचा अपव्यय थांबवावा, प्रदूषण कमी करावे आणि निसर्गाचा आदर करून साधे व पर्यावरणपूरक जीवन जगले पाहिजे.