Lokanchya sthalantarala jababdar asnare ghatak | 12th EVS Journal Assignment Answers PDF

१२ वी पर्यावरण जर्नल कार्य | 12th Journal Pdf

विषय : लोकांच्या स्थलांतराला जबाबदार असणारे घटक स्पष्ट करा

प्रस्तावना

मानव हा प्राचीन काळापासून एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी स्थलांतर करत आला आहे. अन्न, पाणी, सुरक्षित निवारा आणि रोजगाराच्या शोधात मानवाने अनेक प्रदेश पार केले. आधुनिक काळात वाहतूक, तंत्रज्ञान, औद्योगिकीकरण आणि नागरीकरण यांमुळे स्थलांतराचे प्रमाण वाढले आहे.

स्थलांतर म्हणजे व्यक्ती किंवा लोकसमूहाने आपल्या नेहमीच्या निवासस्थानापासून दुसऱ्या ठिकाणी काही काळासाठी किंवा कायमस्वरूपी राहण्यासाठी जाणे होय. स्थलांतर देशांतर्गत किंवा आंतरराष्ट्रीय स्वरूपाचे असू शकते. ग्रामीण भागातून शहराकडे, एका राज्यातून दुसऱ्या राज्यात किंवा एका देशातून दुसऱ्या देशात होणारे स्थलांतर यामध्ये समाविष्ट होते.

लोकांच्या स्थलांतरामागे अनेक घटक कार्यरत असतात. काही घटक लोकांना आपले मूळ ठिकाण सोडण्यास भाग पाडतात, तर काही घटक नवीन ठिकाणाकडे आकर्षित करतात. यांना अनुक्रमे ढकलणारे घटक आणि ओढ निर्माण करणारे घटक असे म्हणतात.

१२ वी पर्यावरण प्रकल्प आणि जर्नल कार्य | HSC Board 12th EVS journal answers

१. आर्थिक घटक

स्थलांतरामागील आर्थिक घटक हा अत्यंत महत्त्वाचा आहे. ग्रामीण भागात रोजगाराच्या मर्यादित संधी, कमी उत्पन्न, शेतीवर असलेले अवलंबित्व आणि आर्थिक अस्थिरता यांमुळे अनेक लोक शहरांकडे स्थलांतर करतात.

शहरांमध्ये उद्योग, कारखाने, व्यापार, बांधकाम, वाहतूक आणि सेवा क्षेत्रात रोजगाराच्या विविध संधी उपलब्ध असतात. त्यामुळे चांगले उत्पन्न मिळवण्यासाठी लोक शहरांकडे आकर्षित होतात.

२. रोजगाराच्या संधी

बेरोजगारी किंवा अपुऱ्या रोजगाराच्या संधी हे स्थलांतराचे महत्त्वाचे कारण आहे. विशेषतः तरुण वर्ग चांगली नोकरी, अधिक पगार आणि रोजगारातील स्थैर्य मिळवण्यासाठी मोठ्या शहरांकडे स्थलांतर करतो.

औद्योगिक आणि आर्थिकदृष्ट्या विकसित शहरांमध्ये रोजगाराच्या संधी अधिक असल्यामुळे ते स्थलांतरितांसाठी आकर्षणाचे केंद्र बनतात.

३. शिक्षण

उच्च शिक्षणासाठी होणारे स्थलांतरही मोठ्या प्रमाणात आढळते. वैद्यकीय, अभियांत्रिकी, व्यवस्थापन, कायदा, संगणक आणि संशोधन यांसारख्या उच्च शिक्षणाच्या सुविधा प्रामुख्याने मोठ्या शहरांमध्ये उपलब्ध असतात.

त्यामुळे विद्यार्थी शिक्षणासाठी आपल्या गावातून किंवा लहान शहरातून मोठ्या शहरात जातात. शिक्षण पूर्ण झाल्यानंतर नोकरी मिळाल्यास काही विद्यार्थी तेथेच स्थायिक होतात.

४. नैसर्गिक आपत्ती

दुष्काळ, पूर, भूकंप, चक्रीवादळ, भूस्खलन आणि अतिवृष्टी यांसारख्या नैसर्गिक आपत्तींमुळे लोकांना आपले घर आणि गाव सोडावे लागू शकते.

विशेषतः दुष्काळाच्या काळात पाण्याची कमतरता निर्माण होते, शेतीचे नुकसान होते आणि रोजगाराच्या संधी कमी होतात. त्यामुळे लोक रोजगार आणि सुरक्षित जीवनासाठी इतर प्रदेशांकडे स्थलांतर करतात.

५. कृषीविषयक समस्या

भारतामध्ये मोठ्या प्रमाणावर लोक शेतीवर अवलंबून आहेत. शेतीचे उत्पादन पाऊस, पाणी, हवामान आणि बाजारभावावर अवलंबून असते. पाऊस कमी पडणे, पिकांचे नुकसान होणे, उत्पादन खर्च वाढणे किंवा शेतीमालाला योग्य भाव न मिळणे यामुळे ग्रामीण लोक आर्थिक अडचणीत येतात.अशा परिस्थितीत शेतकरी आणि ग्रामीण कामगार रोजगाराच्या शोधात शहरांकडे स्थलांतर करू शकतात.

६. हवामानातील बदल

हवामानातील बदलामुळेही स्थलांतराचे प्रमाण वाढू शकते. अनियमित पाऊस, वाढते तापमान, दुष्काळ, अतिवृष्टी आणि समुद्रपातळीत होणारी वाढ यांचा लोकांच्या उपजीविकेवर परिणाम होतो.

शेती आणि मत्स्यव्यवसायावर अवलंबून असलेल्या लोकांना हवामानातील बदलाचा मोठा फटका बसू शकतो. उत्पन्नाचे साधन धोक्यात आल्यास ते इतर प्रदेशांकडे स्थलांतर करतात.

७. सामाजिक घटक

विवाह, कुटुंब आणि सामाजिक परिस्थिती यांचाही स्थलांतरावर परिणाम होतो. विवाहानंतर व्यक्तीचे निवासस्थान बदलू शकते. तसेच कुटुंबातील एखादा सदस्य दुसऱ्या शहरात नोकरीसाठी स्थायिक झाल्यास इतर सदस्यही त्याच्याकडे स्थलांतर करू शकतात. काही वेळा सामाजिक संघर्ष, भेदभाव किंवा असुरक्षित वातावरणामुळेही लोक सुरक्षित ठिकाणी स्थलांतर करतात.

८. राजकीय परिस्थिती आणि सुरक्षितता

युद्ध, राजकीय संघर्ष, हिंसाचार आणि अस्थिरता यांमुळे लोकांना आपला प्रदेश सोडावा लागू शकतो. सुरक्षित आणि शांततापूर्ण प्रदेश लोकांना आकर्षित करतात.

ज्या ठिकाणी कायदा-सुव्यवस्था चांगली असते, तेथे लोकांना सुरक्षित जीवन जगण्याची अधिक शक्यता असते. त्यामुळे सुरक्षितता हा स्थलांतराचा महत्त्वाचा घटक आहे.

पर्यावरण शिक्षण व जलसुरक्षा इयत्ता १२ वी जर्नल नोंदी

९. आरोग्य आणि मूलभूत सुविधा

मोठ्या शहरांमध्ये आधुनिक रुग्णालये, तज्ज्ञ डॉक्टर आणि विविध आरोग्य सुविधा उपलब्ध असतात. गंभीर आजारांवरील उपचार किंवा विशेष वैद्यकीय सेवांसाठी काही लोक शहरांमध्ये स्थलांतर करतात.

त्याचप्रमाणे चांगले शिक्षण, पाणी, वीज, वाहतूक, स्वच्छता आणि इतर मूलभूत सुविधा उपलब्ध असलेले प्रदेश लोकांना आकर्षित करतात.

१०. नागरीकरण आणि औद्योगिकीकरण

नागरीकरण आणि औद्योगिकीकरणामुळे शहरांमध्ये रोजगाराच्या तसेच व्यवसायाच्या संधी वाढतात. कारखाने, कार्यालये, दुकाने, बांधकाम आणि सेवा क्षेत्राच्या विस्तारामुळे विविध भागांतील लोक शहरांकडे येतात.

शहरांमध्ये चांगले जीवनमान, शिक्षण, आरोग्य आणि मनोरंजनाच्या सुविधा उपलब्ध असल्यामुळे ग्रामीण भागातील लोक शहरांकडे आकर्षित होतात.

१२ वी पर्यावरण जर्नल कार्य pdf | 12th EVS journal assignment in Marathi

स्थलांतराचे परिणाम

स्थलांतरामुळे व्यक्तींना रोजगार आणि अधिक उत्पन्नाच्या संधी मिळतात. कुटुंबाची आर्थिक स्थिती सुधारू शकते. विविध प्रदेशांतील लोक एकत्र आल्यामुळे भाषा, संस्कृती आणि परंपरांची देवाणघेवाण होते.

परंतु मोठ्या प्रमाणातील स्थलांतरामुळे शहरांमध्ये घरांची कमतरता, वाहतूक कोंडी, प्रदूषण, पाणीटंचाई, कचरा आणि झोपडपट्ट्यांची वाढ यांसारख्या समस्या निर्माण होऊ शकतात. ग्रामीण भागातून मोठ्या प्रमाणात तरुणांचे स्थलांतर झाल्यास तेथील कामगारांची कमतरताही जाणवू शकते.

स्थलांतराच्या समस्या कमी करण्यासाठी उपाय

स्थलांतरामुळे निर्माण होणाऱ्या समस्या कमी करण्यासाठी ग्रामीण भागाचा संतुलित विकास करणे आवश्यक आहे. ग्रामीण भागात उद्योग, लघुउद्योग आणि रोजगाराच्या संधी निर्माण करणे गरजेचे आहे.

शेतीसाठी सिंचन सुविधा, आधुनिक तंत्रज्ञान, योग्य बाजारपेठ आणि शेतीमालाला योग्य भाव मिळणे आवश्यक आहे. ग्रामीण भागात चांगल्या शिक्षण, आरोग्य, पाणी आणि वाहतुकीच्या सुविधा उपलब्ध करून दिल्यास अनावश्यक स्थलांतर कमी करता येईल.

शहरांमध्येही नियोजनबद्ध विकास, परवडणारी घरे, सार्वजनिक वाहतूक, पाणीपुरवठा आणि स्वच्छतेच्या सुविधा वाढवणे आवश्यक आहे.

निष्कर्ष

लोकांचे स्थलांतर ही एक सतत चालणारी सामाजिक आणि आर्थिक प्रक्रिया आहे. आर्थिक, रोजगारविषयक, शैक्षणिक, नैसर्गिक, सामाजिक, राजकीय आणि पर्यावरणीय घटकांमुळे लोक एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी स्थलांतर करतात.

स्थलांतर पूर्णपणे थांबवणे शक्य नाही; मात्र संतुलित प्रादेशिक विकास, स्थानिक रोजगारनिर्मिती, चांगल्या मूलभूत सुविधा आणि नियोजनबद्ध नागरीकरण यांमुळे अनावश्यक स्थलांतर कमी करता येऊ शकते. त्यामुळे सर्व प्रदेशांचा संतुलित विकास आणि सर्वांना समान संधी उपलब्ध करून देणे हे स्थलांतराशी संबंधित समस्यांवर प्रभावी उपाय ठरू शकते.

12th EVS journal assignment 1 to 5 answers in Marathi pdf download