१.पंडिता रमाबाई : भारतीय स्त्रीमुक्ती चळवळीच्या अग्रणी समाजसुधारक
एकोणिसाव्या शतकातील भारताच्या समाजसुधारणा चळवळीतील अत्यंत प्रखर, विदुषी आणि ध्येयवादी समाजसुधारक म्हणजे पंडिता रमाबाई. त्यांचे मूळ नाव ‘रमाबाई अनंतशास्त्री डोंगरे’ असे होते, तर विवाहानंतर त्या ‘रमाबाई बिपिन बिहारी मेधावी’ या नावाने ओळखल्या गेल्या. त्यांच्या अफाट संस्कृत पांडित्यामुळे आणि तल्लख बुद्धिमत्तेमुळे कलकत्ता येथील विद्वानांनी त्यांना ‘पंडिता’ आणि ‘सरस्वती’ या सर्वोच्च पदव्या देऊन त्यांचा गौरव केला होता.
२. पंडिता रमाबाई : जन्म व जन्मस्थळ
पंडिता रमाबाई यांचा जन्म २३ एप्रिल १८५८ रोजी तत्कालीन म्हैसूर संस्थानातील मंगळूरजवळील गंगामूळ (कर्नाटक-महाराष्ट्र सीमावर्ती भागातील वनक्षेत्र) येथे एका चित्पावन कोकणस्थ ब्राह्मण कुटुंबात झाला. त्यांचे वडील वनवासी जीवन जगत वेदाध्ययन करत असल्याने त्यांचा जन्म जंगलातील निसर्गाच्या सान्निध्यात झाला होता.
३. बालपण व कौटुंबिक पार्श्वभूमी : पंडिता रमाबाई
रमाबाईंचे वडील अनंतशास्त्री डोंगरे हे अत्यंत विद्वान, पुराणिक आणि त्या काळाच्या मानाने प्रचंड पुरोगामी विचारांचे गृहस्थ होते. समाजाचा तीव्र विरोध आणि बहिष्कार पत्करून अनंतशास्त्रींनी स्वतःच्या पत्नीला म्हणजेच रमाबाईंच्या मातोश्री लक्ष्मीबाईंना संस्कृतचे शिक्षण दिले होते. रमाबाईंचे बालपण सततच्या तीर्थाटनात आणि जंगलात अत्यंत खडतर परिस्थितीत गेले. १८७६-७७ च्या मद्रास-दख्खनच्या भीषण दुष्काळात अन्नाअन्नदशेमुळे रमाबाईंचे आई, वडील आणि थोरली बहीण यांचे डोळ्यांदेखत भूकबळी जाऊन निधन झाले.
या महाभयंकर संकटानंतर रमाबाई आणि त्यांचे बंधू श्रीनिवास यांनी अनवाणी पायांनी संपूर्ण भारतभर तब्बल २०,००० किलोमीटरहून अधिक पायी प्रवास केला. १८८० मध्ये कलकत्त्यात त्यांच्या भावाचेही आकस्मिक निधन झाले. त्यानंतर एकाकी पडलेल्या रमाबाईंनी जात-पात आणि प्रांताच्या पलीकडे जाऊन एका बंगाली कायस्थ समाजातील वकील बाबू बिपिन बिहारी मेधावी यांच्याशी आंतरजातीय नोंदणीकृत विवाह केला. त्यांना ‘मनोरमा’ नावाची कन्या झाली. परंतु दुर्दैवाने, विवाहाच्या अवघ्या १९ महिन्यांतच कॉलऱ्याच्या साथीने पतीचेही निधन झाले आणि रमाबाई वयाच्या अवघ्या २३ व्या वर्षी तान्ह्या बाळासह विधवा झाल्या.
pandita ramabai biography in marathi
४. पंडिता रमाबाई : शिक्षण
रमाबाईंचा शैक्षणिक प्रवास हा विलक्षण आणि थक्क करणारा होता. त्यांनी कोणत्याही औपचारिक शाळेत पाऊल न ठेवता आपल्या विद्वान वडिलांकडून बालपणीच घरात संस्कृतचे व्याकरण, वेद, उपनिषदे आणि पुराणांचे सखोल शिक्षण घेतले होते. वयाच्या अवघ्या विसाव्या वर्षी त्यांना सुमारे २०,००० संस्कृत श्लोक तोंडपाठ होते. कलकत्ता येथील सिनेट हॉलमध्ये भारतातील अग्रगण्य विद्वानांसमोर त्यांनी अस्खलित संस्कृतमध्ये भाषणे देऊन व शास्त्रांवर वादविवाद करून सर्वांना स्तिमित केले. याच अलौकिक ज्ञानामुळे कलकत्ता विद्यापीठातील विद्वानांनी त्यांना जाहीरपणे ‘पंडिता’ आणि ‘सरस्वती’ या उपाध्यांनी सन्मानित केले; अशा उपाध्या मिळवणाऱ्या त्या भारतातील पहिल्या महिला ठरल्या.
पुढे पतीच्या निधनानंतर त्या इंग्रजी भाषा शिकल्या. वैद्यकीय शिक्षण आणि इंग्रजीच्या उच्च अभ्यासासाठी त्या १८८३ मध्ये लंडनला गेल्या. इंग्लंडमधील चेल्टनहॅम लेडीज कॉलेजमध्ये त्यांनी इंग्रजी साहित्य, गणित, आणि ग्रीक व हिब्रू भाषांचा गाढा अभ्यास केला. त्यानंतर त्या अमेरिकेला गेल्या आणि तेथील प्रगत किंडरगार्टन शिक्षण पद्धती व व्यावसायिक प्रशिक्षणाचा सखोल अभ्यास केला.
५. समाजसुधारणेची प्रेरणा
रमाबाईंना समाजसुधारणेची पहिली प्रेरणा ही घरातूनच, त्यांच्या वडिलांच्या पुरोगामी वृत्तीतून मिळाली होती. त्यानंतर देशभरातील भ्रमंतीदरम्यान त्यांनी भारतीय स्त्रियांचे, विशेषतः बालविधवांचे, परितक्त्यांचे आणि अनाथ मुलींचे होणारे अमानुष हाल डोळ्यांनी पाहिले होते. केशवपनाची क्रूर प्रथा, बालविवाह, घरगुती हिंसाचार आणि स्त्रियांना केवळ पुरुषांची मालमत्ता मानण्याची सनातनी वृत्ती पाहून त्यांचे संवेदनशील मन बंड करून उठले. पतीच्या निधनानंतर एकाकी स्त्री म्हणून जगताना समाजाच्या संकुचित दृष्टिकोनाचा जो जाच त्यांना सहन करावा लागला, त्यातूनच स्त्रियांना स्वतःच्या पायावर उभे करण्याचे ध्येय त्यांच्या मनात पक्के झाले. जोपर्यंत स्त्री आर्थिकदृष्ट्या स्वतंत्र आणि स्वावलंबी होत नाही, तोपर्यंत तिची गुलामगिरीतून सुटका होणार नाही, ही त्यांची ठाम खात्री होती.
sharda sadan pandita ramabai marathi
६. पंडिता रमाबाई : प्रमुख समाजसुधारणा कार्य
पंडिता रमाबाईंचे संपूर्ण जीवन हे भारतातील शोषित आणि निराधार स्त्रियांच्या उद्धारासाठी समर्पित होते. त्यांनी पुण्यात येऊन न्यायमूर्ती रानडे आणि त्यांच्या पत्नी रमाबाई रानडे यांच्या सहकार्याने १८८२ मध्ये ‘आर्य महिला समाज’ची स्थापना केली, ज्याद्वारे स्त्रियांमध्ये शिक्षणाचा आणि हक्कांचा प्रसार सुरू केला. १८८९ मध्ये त्यांनी मुंबईत विधवा आणि निराधार महिलांसाठी ‘शारदा सदन’ ही ऐतिहासिक संस्था सुरू केली, जिथे स्त्रियांना निवासासोबतच मोफत शिक्षण आणि जगण्याचे बळ दिले जात असे; नंतर हे सदन पुण्यात स्थलांतरित झाले.
१८९७ च्या भीषण दुष्काळात त्यांनी मध्य प्रदेश आणि महाराष्ट्रातील रस्त्यावर भीक मागत फिरणाऱ्या शेकडो अनाथ मुलींना व विधवांना वाचवले. त्यांच्या कायमस्वरूपी निवासासाठी आणि पुनर्वसनासाठी त्यांनी पुणे जिल्ह्यातील केडगाव येथे ‘मुक्ती सदन’ (मुक्ती मिशन) या भव्य संस्थेची स्थापना केली. येथे एकाच वेळी १५०० ते २००० निराधार स्त्रिया आणि मुली राहत होत्या. याशिवाय अंधांसाठी ‘बातमी सदन’, वृद्धांसाठी ‘प्रीती सदन’ आणि संकटग्रस्त स्त्रियांसाठी ‘कृपा सदन’ सुरू करून त्यांनी समाजसेवेचा आदर्श निर्माण केला.
७. पंडिता रमाबाई : महत्त्वाचे विचार व तत्त्वे
पंडिता रमाबाईंचे विचार हे स्त्रीच्या अनिर्बंध स्वातंत्र्यावर, समानतेवर आणि मानवी प्रतिष्ठेवर आधारलेले होते. त्यांचे स्पष्ट मत होते की, स्त्री ही काही पुरुषांची दासी किंवा केवळ चूल आणि मूल सांभाळणारी वस्तू नाही; ती पुरुषांइतकीच बुद्धिमान, विचारशील आणि स्वतंत्र अस्तित्वाची मानवी घटक आहे. त्यांनी धर्मातील कर्मकांड, दैववाद आणि जातिभेद यांचा तीव्र शब्दांत धिक्कार केला. आर्थिक स्वावलंबन हेच स्त्रीचे खरे रक्षणकर्ते आहे, असा त्यांचा ठाम विश्वास होता. म्हणूनच त्यांनी स्त्रियांना केवळ साक्षर न करता त्यांना स्वतःच्या हाताने कमवून खाण्याचे आणि स्वाभिमानाने जगण्याचे शिक्षण देण्याचा आग्रह धरला.
pandita ramabai yanche karya marathi
८. पंडिता रमाबाई : महत्त्वाच्या चळवळी / कार्य
रमाबाईंच्या कार्याचा आवाका केवळ स्थानिक नसून जागतिक स्तरावर पसरलेला होता. १८८२ मध्ये लॉर्ड रिपन यांनी नेमलेल्या प्रसिद्ध ‘हंटर कमिशन’समोर रमाबाईंनी दिलेली साक्ष ही ऐतिहासिक ठरली. त्या साक्षीमध्ये त्यांनी भारतात महिलांचे आरोग्य सुधारण्यासाठी महिला डॉक्टर आणि मुलींच्या शिक्षणाची तपासणी करण्यासाठी महिला अधिकारी असाव्यात, अशी अत्यंत क्रांतिकारी मागणी केली. या साक्षीची दखल थेट इंग्लंडच्या राणी व्हिक्टोरिया यांनी घेतली, ज्यातून पुढे भारतात महिलांसाठी ‘लेडी डफरिन फंड’ आणि महिला वैद्यकीय सेवेची मुहूर्तमेढ रोवली गेली
अमेरिकेत असताना त्यांनी भारतभरातील विधवांच्या दुःखावर व्याख्याने दिली आणि तेथील विचारवंतांना प्रेरित करून ‘अमेरिकन रमाबाई असोसिएशन’ स्थापन केली, ज्याद्वारे त्यांनी भारतीय महिलांच्या संस्था चालवण्यासाठी मोठ्या प्रमाणावर आंतरराष्ट्रीय निधी उभा केला.
९. पंडिता रमाबाई : महिला व वंचित घटकांसाठी कार्य
पंडिता रमाबाईंनी केडगावच्या मुक्ती सदनामध्ये भारतातील पहिली स्वयंपूर्ण महिला वसाहत निर्माण केली होती. त्यांनी तेथे केवळ औपचारिक शिक्षण दिले नाही, तर स्त्रियांना शेती, फळबागा, विणकाम, शिवणकाम, लोहारकाम, सुतारकाम, तेलबिया काढणे, लाँड्री आणि गवंडीकाम यांसारखे व्यावसायिक प्रशिक्षण दिले. मुक्ती सदनात त्यांनी स्वतःचा स्वतंत्र छापखाना (Printing Press) सुरू केला, जो संपूर्णपणे महिला कामगारांमार्फत चालवला जात असे.
अंध मुलींसाठी त्यांनी ब्रेल लिपीचा वापर करून देशातील पहिली अंध शाळा ‘बातमी सदन’च्या माध्यमातून चालवली. दुष्काळात आई-वडील गमावलेल्या हजारो अनाथ बालकांना त्यांनी स्वतःच्या मुलांप्रमाणे वाढवले आणि त्यांना शिक्षण देऊन समाजात ताठ मानेने जगण्याची ताकद दिली.
१०. पंडिता रमाबाई : लेखन व साहित्यिक योगदान
रमाबाई या उच्च दर्जाच्या लेखिका, संशोधक आणि अनुवादक होत्या. त्यांनी १८८२ मध्ये स्त्रियांच्या जीवनाला योग्य वळण लावण्यासाठी ‘स्त्रीधर्मनीती’ हे मार्गदर्शक पुस्तक लिहिले. अमेरिकेत असताना त्यांनी १८८७ मध्ये ‘द हाय कास्ट हिंदू वुमन’ (The High-Caste Hindu Woman) हा जगप्रसिद्ध इंग्रजी ग्रंथ लिहिला, ज्यामध्ये उच्चवर्णीय हिंदू स्त्रियांच्या, विशेषतः बालविधवांच्या दयनीय अवस्थेचे विदारक वास्तव मांडून पाश्चात्त्य जगताला अंतर्मुख केले.
१८८९ मध्ये त्यांनी लिहिलेले ‘युनायटेड स्टेट्सची लोकस्थिती आणि प्रवासवृत्त’ हे पुस्तक मराठी साहित्यातील पहिले आधुनिक आणि वैचारिक प्रवासवर्णन मानले जाते, ज्यात त्यांनी अमेरिकेतील लोकशाही, समानता आणि सामाजिक व्यवस्थेचे अत्यंत बारकाईने विश्लेषण केले आहे. याशिवाय त्यांनी ग्रीक आणि हिब्रू या मूळ भाषांचा सखोल अभ्यास करून संपूर्ण ‘बायबल’चे थेट सोप्या आणि प्रवाही मराठीत भाषांतर केले; एकाच व्यक्तीने एकहाती इतका मोठा धार्मिक ग्रंथ अनुवादित करण्याचे हे जागतिक इतिहासातील विरळा उदाहरण आहे.
११. पंडिता रमाबाई : मिळालेले पुरस्कार व सन्मान
रमाबाईंच्या अफाट ज्ञानाची दखल घेऊन १८७८ मध्ये कलकत्ता विद्यापीठातील विद्वानांनी त्यांना ‘पंडिता’ आणि ‘सरस्वती’ या सर्वोच्च पदव्या बहाल केल्या. दुष्काळ निवारणातील त्यांच्या अहोरात्र आणि निःस्वार्थ सेवेची दखल घेऊन ब्रिटिश सरकारने १९१९ मध्ये त्यांना ‘कैसर-ए-हिंद’ (Kaisar-i-Hind) हे मानाचे सुवर्णपदक देऊन गौरवले. त्यांच्या महान कार्याप्रती कृतज्ञता म्हणून स्वतंत्र भारत सरकारने २६ ऑक्टोबर १९८९ रोजी त्यांच्या सन्मानार्थ विशेष टपाल तिकीट (Postal Stamp) जारी केले.
१२. समाजावर झालेला प्रभाव
पंडिता रमाबाईंच्या क्रांतीमुळे महाराष्ट्रातील आणि संपूर्ण भारतातील स्त्रीविषयक दृष्टिकोनाला नवी दिशा मिळाली. विधवा आणि अनाथ स्त्रिया या समाजावर भार नसून त्यांना योग्य शिक्षण आणि संधी दिल्यास त्या स्वाभिमानी नागरिक बनू शकतात, हे त्यांनी समाजाला कृतीतून दाखवून दिले. त्यांच्या हंटर कमिशनपुढील साक्षीतून भारतात महिलांच्या वैद्यकीय शिक्षणाची दारे खुली झाली. एका भारतीय महिलेने परदेशात जाऊन आंतरराष्ट्रीय पातळीवर स्वतःच्या हिमतीवर चळवळ उभी करणे आणि निधी मिळवणे, या घटनेने तत्कालीन गुलामगिरीत जगणाऱ्या भारतीयांमध्ये आत्मविश्वासाची नवी लाट निर्माण केली.
१३. पंडिता रमाबाई : प्रमुख कार्याचा वारसा
पंडिता रमाबाईंनी लावलेले सेवावृक्षाचे रोपटे आजही वटवृक्ष बनून उभे आहे. केडगाव (पुणे) येथील ‘पंडिता रमाबाई मुक्ती मिशन’ ही संस्था आजही अनाथ, निराधार आणि दिव्यांग महिला व बालकांसाठी आशेचा किरण म्हणून अविरतपणे कार्यरत आहे. स्त्रियांनी स्वतःच्या हिमतीवर संस्था उभ्या करणे, त्या चालवणे आणि आर्थिक स्वावलंबन मिळवणे या आधुनिक स्त्रीवादाचा खरा पाया पंडिता रमाबाईंनी रोवला. त्यांचे साहित्य आणि त्यांचे जीवन आजही स्त्री मुक्ती आणि मानवी हक्कांच्या चळवळींसाठी दीपस्तंभासारखे मार्गदर्शन करत आहे.
१४. पंडिता रमाबाई : निधन
अहोरात्र समाजकार्यात राबल्यामुळे आणि दुष्काळात रुग्णांची सेवा करताना रमाबाईंची प्रकृती सतत खालावत गेली होती. त्यातच त्यांची अत्यंत हुशार आणि संस्थेची धुरा सांभाळणारी एकुलती एक कन्या मनोरमा हिचे जुलै १९२१ मध्ये अचानक निधन झाले. या आघाताने रमाबाई मनाने खचल्या. अखेर ५ एप्रिल १९२२ रोजी वयाच्या ६४ व्या वर्षी केडगाव येथील मुक्ती सदनात या महान क्रांतीमाऊलीची प्राणज्योत शांत झाली.
पंडिता रमाबाई या केवळ भारताच्या नव्हे, तर जागतिक इतिहासातील एक अद्वितीय, प्रखर आणि अजेय व्यक्तिमत्त्व होत्या. आयुष्याच्या प्रत्येक वळणावर अनाथपण, गरिबी, वैधव्य, सामाजिक बहिष्कार आणि लोकांची टीका अशा भयानक संकटांचा डोंगर समोर उभा असतानाही त्यांनी कधीही माघार घेतली नाही. त्यांनी स्वतःचे अश्रू पुसता पुसता हजारो निराधार स्त्रियांचे अश्रू पुसले आणि त्यांना सन्मानाने जगायला शिकवले. त्यांचे जीवन हा दुर्दम्य इच्छाशक्तीचा, विज्ञानाचा आणि अमर्याद करुणेचा एक पवित्र संगम होता, जो येणाऱ्या अनेक पिढ्यांना सदैव प्रेरणा देत राहील.
सतत विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)
प्र. १. रमाबाई डोंगरे यांना ‘पंडिता’ ही पदवी कोणी आणि का दिली?
उत्तर: १८७८ मध्ये कलकत्ता (कोलकाता) येथील सिनेट हॉलमध्ये आयोजित विद्वानांच्या सभेत रमाबाईंच्या संस्कृत पांडित्याची परीक्षा घेण्यात आली. त्यांच्या अफाट ज्ञानाने आणि अस्खलित संस्कृत बोलण्याने प्रभावित होऊन तेथील विद्वानांनी त्यांना ‘पंडिता’ आणि ‘सरस्वती’ या मानाच्या पदव्या बहाल केल्या.
प्र. २. पंडिता रमाबाईंनी ‘शारदा सदन’ ची स्थापना का केली होती?
उत्तर: पंडिता रमाबाईंनी ११ मार्च १८८९ रोजी मुंबईत ‘शारदा सदन’ची स्थापना केली (नंतर ते पुण्यात हलवले गेले). त्याकाळी बालविधवा आणि परित्यक्ता स्त्रियांचे हाल अत्यंत वाईट होते. त्यांना सुरक्षित निवारा, औपचारिक शिक्षण आणि व्यावसायिक प्रशिक्षण देऊन स्वावलंबी बनवणे हा शारदा सदनाचा मुख्य उद्देश होता.
प्र. ३. केडगावचे ‘मुक्ती सदन’ कशासाठी ओळखले जाते?
उत्तर: १८९७ च्या सुमारास पडलेल्या भीषण दुष्काळात हजारो अनाथ मुले, निराधार महिला आणि वृद्ध बेघर झाले होते. त्यांच्या अन्न, वस्त्र, निवारा, शिक्षण आणि हस्तकलेच्या प्रशिक्षणासाठी पंडिता रमाबाईंनी पुणे जिल्ह्यातील केडगाव येथे ‘मुक्ती सदन’ सुरू केले, जे आजही सेवाकार्य करत आहे.
प्र. ४. पंडिता रमाबाईंचे प्रसिद्ध ग्रंथ कोणते आहेत?
उत्तर: पंडिता रमाबाईंनी लिहिलेले ‘द हाय कास्ट हिंदू वुमन’ (The High Caste Hindu Woman) हे इंग्रजी पुस्तक अत्यंत गाजले. याशिवाय त्यांनी ‘स्त्रीधर्मनीती’ हा ग्रंथ लिहिला आणि त्यांनी स्वतः ग्रीक व हिब्रू भाषा शिकून संपूर्ण ख्रिस्ती धर्मग्रंथ ‘बायबल’चे मराठीत भाषांतर केले.
