Mahatma Gandhi Jayanti Speech | Gandhi Jayanti

दरवर्षी २ ऑक्टोबर उजाडला की संपूर्ण भारतातच नव्हे, तर जगभरात ‘आंतरराष्ट्रीय अहिंसा दिन’ साजरा केला जातो. हा दिवस असतो एका अशा महामानवाचा, ज्याच्याकडे कोणतेही सैन्य नव्हते, हातात कोणतीही सत्ता नव्हती किंवा अंगावर सोन्या-नाण्याचे अलंकार नव्हते. अंगावर फक्त एक साधे सुती धोतर, पायात चप्पल, चेहऱ्यावर शांत हास्य आणि हातात काठी… अशा साध्या वेशभूषेतील या माणसाने जगातील सर्वात बलाढ्य ब्रिटिश साम्राज्याची पाळेमुळे हलवून टाकली. ते नाव म्हणजेच मोहनदास करमचंद गांधी, ज्यांना अवघे जग आदराने ‘महात्मा’ आणि ‘राष्ट्रपिता’ म्हणून ओळखते.

अनेकदा आपण गांधीजींना केवळ भारताच्या स्वातंत्र्यलढ्याशी जोडून पाहतो. पण खरे सांगायचे तर, गांधीजी केवळ स्वातंत्र्यसैनिक नव्हते; तर ते एक युगप्रवर्तक समाजसुधारक, शिक्षणतज्ज्ञ, पर्यावरणवादी आणि सामाजिक समतेचे खंदे पुरस्कर्ते होते. त्यांनी भारताला केवळ राजकीय स्वातंत्र्य मिळवून दिले नाही, तर भारतीय समाजाला दारिद्र्य, जातिभेद, अस्पृश्यता, निरक्षरता आणि व्यसनाधीनतेच्या जोखडातून मुक्त करण्यासाठी आयुष्यभर संघर्ष केला. आजच्या या विशेष लेखात आपण महात्मा गांधीजींच्या संपूर्ण जीवनप्रवासाचा आणि त्यांच्या सामाजिक सुधारणांचा सविस्तर आढावा घेणार आहोत.

महात्मा गांधी माहिती मराठी | Mahatma Gandhi Biography in Marathi

1.जन्म, बालपण आणि कौटुंबिक संस्कार

महात्मा गांधींचा जन्म २ ऑक्टोबर १८६९ रोजी गुजरात राज्यातील पोरबंदर या निसर्गरम्य किनारपट्टीच्या शहरात झाला. त्यांचे पूर्ण नाव ‘मोहनदास करमचंद गांधी’ असे होते. त्यांच्या वडिलांचे नाव करमचंद गांधी होते, जे पोरबंदर संस्थानाचे दिवाण (पंतप्रधान) होते. आईचे नाव पुतळीबाई होते, ज्या अत्यंत धार्मिक, साध्वी आणि परोपकारी वृत्तीच्या होत्या.

लहानपणी मोहनदास हे स्वभावाने अतिशय लाजाळू आणि अबोल होते. त्यांच्या बालमनावर त्यांच्या आईच्या धार्मिक आणि सदाचारी वृत्तीचा फार मोठा प्रभाव पडला. लहान वयात त्यांनी पाहिलेली ‘सत्यवादी राजा हरिश्चंद्र’ आणि ‘श्रवण बाळ’ ही नाटके त्यांच्या जीवनाला कलाटणी देणारी ठरली. हरिश्चंद्राप्रमाणे आयुष्यभर सत्याच्या मार्गावर चालायचे आणि श्रवणाप्रमाणे निष्ठावंत राहायचे, हा निश्चय त्यांनी अगदी लहान वयातच केला होता.

वयाच्या अवघ्या १३ व्या वर्षी (मे १८८३ मध्ये) तत्कालीन सामाजिक रीतीरिवाजांनुसार त्यांचा विवाह कस्तुरबा यांच्याशी झाला. कस्तुरबा यांनी आयुष्यभर सावलीसारखी गांधीजींना प्रत्येक संकटात, उपोषणात आणि आंदोलनात साथ दिली.

mahatma gandhi badal mahiti marathi madhe

2. शिक्षण आणि लंडनचा प्रवास: बॅरिस्टर ते समाजचिंतक

मोहनदास यांचे प्राथमिक व माध्यमिक शिक्षण पोरबंदर आणि राजकोट येथे झाले. १८८७ मध्ये त्यांनी मॅट्रिकची परीक्षा उत्तीर्ण केली आणि भावनगरच्या सामलदास कॉलेजमध्ये प्रवेश घेतला. परंतु, त्यांचे मन तिथे फारसे रमले नाही.

पुढील उच्च शिक्षणासाठी आणि कायद्याचा (Law) अभ्यास करण्यासाठी त्यांनी इंग्लंडला (लंडन) जाण्याचा निर्णय घेतला. लंडनला जाण्यापूर्वी त्यांच्या आईने त्यांच्याकडून मद्य, मांस आणि परस्त्री या तीन गोष्टींना कधीही स्पर्श न करण्याचे वचन घेतले होते. परदेशात अनेक प्रलोभने असतानाही मोहनदास यांनी आईला दिलेले हे वचन तंतोतंत पाळले.

लंडनमध्ये त्यांनी ‘इनर टेम्पल’मधून कायद्याचे शिक्षण पूर्ण केले आणि १८९१ मध्ये ते ‘बॅरिस्टर’ बनून भारतात परतले. इंग्लंडमधील वास्तव्यादरम्यान त्यांनी केवळ कायद्याची पुस्तके वाचली नाहीत, तर जगातील प्रमुख धर्मग्रंथ, भगवद्गीता, बायबल आणि कुराण यांचा सखोल अभ्यास केला. शाकाहारावर संशोधन केले आणि ‘लंडन व्हेजिटेरियन सोसायटी’चे सदस्य बनले. या काळाने त्यांच्यामध्ये संयम, साधेपणा आणि स्वावलंबनाची बीजे रोवली.

महात्मा गांधी निबंध मराठी 1000 शब्द

3.दक्षिण आफ्रिकेतील वळण: ‘सत्याग्रहा’चा ऐतिहासिक जन्म

भारतात परतल्यानंतर त्यांनी मुंबई आणि राजकोट येथे वकिली सुरू केली. परंतु, लाजाळू स्वभावामुळे न्यायालयात वादविवाद करणे त्यांना जमत नव्हते. १८९३ मध्ये दादा अब्दुल्ला या भारतीय व्यापाऱ्याचा कायदेशीर खटला चालवण्यासाठी ते एका वर्षाच्या करारावर दक्षिण आफ्रिकेला गेले.

दक्षिण आफ्रिकेतील एका घटनेने गांधीजींच्या आयुष्याची दिशाच कायमची बदलून टाकली. डर्बनहून प्रिटोरियाला जात असताना, रेल्वेचे पहिल्या वर्गाचे (First Class) तिकीट असूनही, केवळ ‘अश्वेत’ (काळे) असल्यामुळे पीटरमॅरिट्झबर्ग रेल्वे स्थानकावर त्यांना डब्यातून धक्के मारून थंडीत खाली फेकून देण्यात आले. हा केवळ त्यांचा व्यक्तिगत अपमान नव्हता, तर तिथे राहणाऱ्या सर्व भारतीयांवर होणारा तो वर्णद्वेषी अत्याचार होता.

गांधीजींनी पळ न काढता या अन्यायाविरुद्ध लढण्याचा निर्णय घेतला. त्यांनी आफ्रिकेत तब्बल २१ वर्षे वास्तव्य केले:

• नाताळ इंडियन काँग्रेसची स्थापना (१८९४): भारतीयांना मतदानाचा हक्क मिळवण्यासाठी लढा दिला.
• सत्याग्रहाचा जन्म (१९०६): अन्यायी आशियाई नोंदणी कायद्याविरुद्ध त्यांनी जगातील पहिला अहिंसक ‘सत्याग्रह’ केला.
• फिनिक्स सेटलमेंट आणि टॉल्स्टॉय फार्म: सर्वधर्मसमभाव, स्वतःचे काम स्वतः करणे, सामुदायिक जीवन आणि शेती या तत्त्वांवर आधारित आश्रमांची स्थापना केली.

mahatma gandhi nibandh marathi

गोपाळ कृष्ण गोखले यांच्या आग्रहावरून गांधीजी ९ जानेवारी १९१५ रोजी भारतात कायमचे परतले (म्हणून हा दिवस भारतात ‘प्रवासी भारतीय दिन’ म्हणून साजरा केला जातो). गोखले यांना गांधीजी आपले राजकीय गुरू मानत असत. गोखले यांच्या सल्ल्यानुसार, गांधीजींनी सुरुवातीला एक वर्षभर संपूर्ण भारतभर रेल्वेच्या तिसऱ्या वर्गातून प्रवास केला आणि भारतीय खेड्यांमधील दारिद्र्य, अज्ञान व लोकांच्या वेदना समजून घेतल्या.

त्यानंतर गांधीजींनी भारतीय स्वातंत्र्यलढ्याला अभूतपूर्व वळण दिले:

१. चंपारण सत्याग्रह (१९१७): बिहारमधील नीळ उत्पादक शेतकऱ्यांवरील जुलमी तीनकठिया पद्धत मोडून काढली.

२. खेडा आणि अहमदाबाद गिरणी कामगार लढा (१९१८): शेतकरी आणि कामगारांच्या हक्कासाठी उपोषण व सत्याग्रह केला.

३. असहकार आंदोलन (१९२०-२२): विदेशी वस्तूंवर बहिष्कार आणि स्वदेशीचा स्वीकार.

४. सविनय कायदेभंग व दांडी यात्रा (१९३०): मिठासारख्या मूलभूत घटकावरील जुलमी कर मोडून काढण्यासाठी काढलेली ऐतिहासिक दांडी यात्रा.

५. भारत छोडो आंदोलन (१९४२): ‘करा किंवा मरा’ (Do or Die) चा मंत्र देऊन संपूर्ण देशाला स्वातंत्र्यासाठी उभे केले.

5. गांधीजींचे महाराष्ट्राशी नाते आणि ‘सेवाग्राम’ आश्रम (वर्धा)

महाराष्ट्राच्या समाजकारणात आणि स्वातंत्र्यलढ्यात गांधीजींचे स्थान अत्यंत महत्त्वाचे आहे. त्यांचे राजकीय गुरू नामदार गोपाळ कृष्ण गोखले हे महाराष्ट्राचे सुपुत्र होते. लोकमान्य टिळकांनंतर देशाच्या नेतृत्वाची धुरा गांधीजींकडे आली.

१९३६ मध्ये गांधीजींनी महाराष्ट्रातील विदर्भातील वर्धा जवळील ‘सेवाग्राम’ (मूळ नाव शेगाव) येथे आपला कायमचा मुक्काम हलवला. सेवाग्राम आश्रम हे पुढील अनेक वर्षे भारताच्या स्वातंत्र्यलढ्याचे आणि सामाजिक पुनर्निर्माणाचे मुख्य केंद्र बनले. सेवाग्राममधूनच गांधीजींनी ग्रामीण पुनर्रचना, चरखा, ग्रामोद्योग आणि ‘नई तालीम’ (मूलभूत शिक्षण पद्धती) या योजना राबवल्या. आचार्य विनोबा भावे यांना गांधीजींनी आपले पहिले वैयक्तिक सत्याग्रही म्हणून निवडले, ज्यांनी पुढे भूदान चळवळ चालवली.

6.गांधीजींचे क्रांतिकारक सामाजिक कार्य: केवळ राजकीय लढा नव्हे!

अनेक विचारवंतांच्या मते, गांधीजींच्या राजकीय कार्यापेक्षा त्यांचे सामाजिक कार्य अधिक क्रांतिकारी आणि दूरगामी होते:

१. अस्पृश्यता निवारण आणि ‘हरिजन’ सेवा

गांधीजींचे स्पष्ट मत होते की, “जर अस्पृश्यता ही हिंदू धर्माचा भाग असेल, तर मला अशा धर्मात राहायचे नाही.” त्यांनी अस्पृश्यतेला मानवी समाजावरील सर्वात मोठा कलंक मानले. त्यांनी अस्पृश्य मानल्या गेलेल्या बांधवांना ‘हरिजन’ (ईश्वराची मुले) हे नाव दिले. ते स्वतः हरिजनांच्या वस्तीत राहिले आणि त्यांनी स्वतः मैला साफ करण्याचे काम करून श्रमाची प्रतिष्ठा सिद्ध केली.

२. स्त्री सक्षमीकरण आणि स्वातंत्र्य

गांधीजींच्या आधीच्या काळात महिला उंबरठ्याच्या आत असत. गांधीजींच्या एका हाकेवर हजारो स्त्रियांनी चूल आणि मूल सोडून रस्त्यावर येत दारूबंदी, परदेशी कापड बहिष्कार आणि सत्याग्रहात सक्रिय सहभाग घेतला. त्यांनी स्त्रियांना पुरुषांच्या बरोबरीचे स्थान दिले.

३. खादी, चरखा आणि स्वावलंबन

चरखा हे केवळ सूत कातण्याचे लाकडी यंत्र नव्हते, तर ते आर्थिक स्वावलंबनाचे आणि गरिबांना सन्मानाचा रोजगार देणारे अहिंसक अस्त्र होते. विदेशी कपड्यांची होळी करून त्यांनी भारतीय जनतेला खादी परिधान करण्याचे आवाहन केले.

४. ग्रामस्वराज्य आणि कुटीरोद्योग

“भारताचा आत्मा खेड्यांमध्ये वसतो,” असे गांधीजी नेहमी म्हणत. गावांचा विकास झाल्याशिवाय देशाचा विकास होणार नाही. त्यांनी प्रत्येक गाव आर्थिक, सामाजिक आणि राजकीय दृष्टीने स्वावलंबी असावे यासाठी ‘ग्रामस्वराज्य’ ही संकल्पना मांडली.

7. गांधीजींची जीवनमूल्ये: सत्य, अहिंसा आणि सत्याग्रह

गांधीजींचे संपूर्ण जीवन तीन मुख्य स्तंभांवर उभे होते:

• सत्य (Truth): गांधीजी म्हणत, “सत्य हाच ईश्वर आहे.” जीवनातील कोणत्याही कठीण प्रसंगात सत्याची कास सोडू नये.
• अहिंसा (Non-violence): दुर्बलांची नव्हे, तर शूरवीरांची अहिंसा. कोणाचाही द्वेष न करता प्रेमाने आणि आत्मिक बळाने अन्यायाचा प्रतिकार करणे.
• सत्याग्रह (Satyagraha): सत्याचा आग्रह. अन्यायाविरुद्ध शांततापूर्ण मार्गाने दिलेला लढा.

महापरिनिर्वाण आणि जागतिक वारसा

१५ ऑगस्ट १९४७ रोजी भारत स्वतंत्र झाला, पण देशाची फाळणी झाली. या फाळणीच्या दंगलीत जेव्हा संपूर्ण देश पेटला होता, तेव्हा गांधीजी दिल्ली आणि बंगालच्या नोआखलीमध्ये अनवाणी पायाने फिरून हिंदू-मुस्लिम ऐक्यासाठी आणि शांततेसाठी उपोषण करत होते.

३० जानेवारी १९४८ रोजी नथुराम गोडसे यांनी गोळ्या झाडून गांधीजींची हत्या केली. त्यांच्या तोंडून शेवटचे शब्द निघाले – “हे राम!”

गांधीजींच्या निधनानंतर जगप्रसिद्ध शास्त्रज्ञ अल्बर्ट आईन्स्टाईन यांनी म्हटले होते: “येणाऱ्या पिढ्यांना कदाचित विश्वास बसणार नाही की, असा हाडामांसाचा माणूस कधी या पृथ्वीतलावर चालला होता.” मार्टिन ल्युथर किंग ज्युनिअर, नेल्सन मंडेला, दलाई लामा यांसारख्या जागतिक नेत्यांनी गांधीजींच्या अहिंसेच्या मार्गाचा अवलंब करून आपापल्या देशांत क्रांती घडवून आणली.

निष्कर्ष: आजच्या डिजिटल युगात गांधी विचारांची गरज

आज जग अणुबॉम्ब, युद्धे, निसर्गाचा ऱ्हास, आणि प्रचंड मानसिक तणावाच्या विळख्यात सापडले आहे. अशा काळात गांधीजींचे विचार अधिक प्रासंगिक वाटतात:

• पर्यावरणाचा समतोल राखण्यासाठी त्यांनी दिलेला संदेश: “या पृथ्वीवर प्रत्येकाची गरज भागवण्याइतके भरपूर आहे, पण एकाच्याही लोभासाठी पुरेसे नाही.”
• सामाजिक सलोख्यासाठी अहिंसा आणि संवादाची गरज.
• स्वदेशी आणि स्थानिक उत्पादनांना प्राधान्य देण्याची गरज.

गांधीजी हे केवळ भारताचे राष्ट्रपिता नव्हते, तर ते संपूर्ण विश्वासाठी मानवतेचा प्रकाशदीप आहेत. त्यांच्या जयंतीनिमित्त त्यांच्या विचारांचा केवळ उदोउदो न करता, आपल्या दैनंदिन जीवनात सत्य, स्वच्छता आणि साधेपणा आणणे हीच त्यांना खरी आदरांजली ठरेल.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

प्र. १. २ ऑक्टोबर हा दिवस जगभरात कोणत्या नावाने साजरा केला जातो?

उ: संयुक्त राष्ट्रसंघाने (UN) २००७ मध्ये घेतलेल्या निर्णयानुसार, २ ऑक्टोबर हा दिवस जगभरात ‘आंतरराष्ट्रीय अहिंसा दिन’ (International Day of Non-Violence) म्हणून साजरा केला जातो.

प्र. २. महात्मा गांधींनी महाराष्ट्रात कोणता प्रसिद्ध आश्रम स्थापन केला होता?

उ: महात्मा गांधींनी १९३६ मध्ये महाराष्ट्रातील वर्धा शहराजवळ ‘सेवाग्राम’ (Sevagram) आश्रम स्थापन केला होता, जो त्यांच्या अनेक रचनात्मक सामाजिक कामांचे केंद्र होता.

प्र. ३. गांधीजींना सर्वप्रथम ‘महात्मा’ ही पदवी कोणी दिली?

उ: नोबेल पारितोषिक विजेते थोर कवी रवींद्रनाथ टागोर यांनी १९१५ मध्ये गांधीजींच्या चंपारण सत्याग्रहातील कार्याचा गौरव करताना त्यांना सर्वप्रथम ‘महात्मा’ ही पदवी दिली.

प्र. ४. महात्मा गांधींचे राजकीय गुरू कोण होते?

उ: महाराष्ट्रातील थोर विचारवंत आणि नेते नामदार गोपाळ कृष्ण गोखले हे महात्मा गांधींचे राजकीय गुरू होते.