इयत्ता १२ वी पर्यावरण शिक्षण व जलसुरक्षा: प्रकल्प कार्य व जर्नल कार्य संपूर्ण मार्गदर्शक (12th Environment Project & Journal Work in Marathi)

१. प्रस्तावना (Introduction) | 12 वी पर्यावरण जर्नल कार्य

वाढते नागरीकरण आणि बदलती जीवनशैली यामुळे शहरांमध्ये घनकचऱ्याची समस्या गंभीर बनली आहे. प्रत्येक घरातून दररोज ओला आणि सुका कचरा निर्माण होतो. सुका कचरा हा अजैविक, कोरडा आणि नैसर्गिकरीत्या लवकर विघटन न होणारा असतो. यामध्ये प्लॅस्टिक, कागद, काच आणि धातूंचा समावेश होतो. हा कचरा रस्त्यावर किंवा उघड्यावर टाकल्यास प्रदूषण होते; मात्र घरातूनच त्याचे योग्य अलगीकरण व पुनर्चक्रीकरण केले, तर हा कचरा पर्यावरणाला हानी न पोहोचवता मौल्यवान संसाधन ठरतो. प्रस्तुत कार्यात माझ्या घरातील सुक्या कचऱ्याचा उगम ते अंतिम विल्हेवाटीपर्यंतचा प्रवास अभ्यासला आहे.

२. अभ्यासाची उद्दिष्टे (Objectives) – 12 वी पर्यावरण जर्नल कार्य

१. घरातील सुक्या कचऱ्याचे प्रमाण व विविध घटक अभ्यासणे.

२. स्थानिक स्वराज्य संस्थेमार्फत (महानगरपालिका) होणारी संकलन व वाहतूक यंत्रणा समजून घेणे.

३. कचरा ट्रान्सफर स्टेशन व मटेरियल रिकव्हरी फॅसिलिटी (MRF) येथील कार्यपद्धती पाहणे.

४. पुनर्प्रक्रिया उद्योग, कबाडीवाला साखळी आणि 4R तत्त्वाचे महत्त्व स्पष्ट करणे.

३. सुक्या कचऱ्याची व्याख्या व घरातील स्वरूप (Definition & Types) – journal karya 12th

व्याख्या: ज्या टाकाऊ वस्तूंमध्ये पाण्याचा किंवा ओलाव्याचा अंश नसतो आणि ज्यांचे नैसर्गिक विघटन सहज होत नाही, अशा पुनर्वापरयोग्य घटकांना ‘सुका कचरा’ म्हणतात.

• कागद व पुठ्ठा: वर्तमानपत्रे, वह्या-पुस्तके, खोकी, पुठ्ठ्याचे बॉक्स.
• प्लॅस्टिक: दुधाच्या पिशव्या (LDPE), पाण्याच्या बाटल्या (PET), तेलाचे डबे (HDPE), वेष्टने.
• काच व धातू: काचेच्या बाटल्या, बरण्या, अ‍ॅल्युमिनियम कॅन्स, पत्रे, लोखंडी खिळे.
• इतर: रबर, जुने कपडे, पादत्राणे, थर्माकोल आणि घरातील ई-कचरा.

paryavaran shikshan v jal suraksha 12th pdf marathi | पर्यावरण शिक्षण व जलसुरक्षा १२ वी पुस्तक pdf

४. सुक्या कचऱ्याचा प्रत्यक्ष प्रवास (The Journey of Dry Waste) – paryavaran journal karya

[घर: स्त्रोतापाशी अलगीकरण] → [घंटागाडी संकलन] → [प्रभाग MRF केंद्र → [पुनर्प्रक्रिया उद्योग / कबाडीवाला] → [RDF / शास्त्रीय लँडफिल]

• टप्पा १: घरात अलगीकरण (Segregation at Source): कचरा व्यवस्थापनाची पहिली पायरी घरातून सुरू होते. घरात सुक्या कचऱ्यासाठी निळा डबा वापरला जातो. प्लास्टिक बाटल्या, दुधाच्या पिशव्या पाण्याने स्वच्छ धुऊन व वाळवून कोरड्या स्वरूपात साठवल्या जातात.
• टप्पा २: घंटागाडीमार्फत संकलन (Primary Collection): दररोज सकाळी स्थानिक पालिकेची घंटागाडी येते. त्यातील सुक्या कचऱ्याच्या स्वतंत्र कप्प्यात घरातील सुका कचरा सफाई कर्मचाऱ्यांकडे दिला जातो.
• टप्पा ३: प्रभाग ट्रान्सफर व MRF केंद्र (Material Recovery Facility): घंटागाडी गोळा केलेला कचरा प्रभागातील ट्रान्सफर स्टेशनवर आणते. येथे प्रशिक्षित कामगारांमार्फत प्लास्टिक (PET, HDPE), कागद, पुठ्ठा, काच आणि धातूंचे बारीक वर्गीकरण केले जाते. त्यानंतर बेलिंग मशिनद्वारे या घटकांचे कॉम्पॅक्ट ठोकळे (Bales) बनवले जातात.
• टप्पा ४: अनौपचारिक साखळी (Informal Sector): रद्दी कागद, जुने लोखंड व प्लास्टिक अनेकदा नागरिक थेट स्थानिक भंगार दुकानदाराला (कबाडीवाला) विकतात. कचरा वेचकही रस्त्यावरील सुका कचरा गोळा करून येथे विकतात. हा कचरा घाऊक बाजारातून थेट पुनर्प्रक्रिया केंद्रात जातो.
• टप्पा ५: पुनर्प्रक्रिया उद्योग (Recycling Units):
• कागद: लगदा बनवून नवीन पुठ्ठा, क्राफ्ट पेपर व वह्या तयार केल्या जातात.
• प्लॅस्टिक: तुकडे धुऊन, वितळवून त्याचे दाणे (Granules) बनवले जातात; यातून पाइप, बादल्या व नायलॉन धागे बनतात.
• काच व धातू: भट्टीत वितळवून नवीन वस्तू बनवल्या जातात.
• टप्पा ६: अंतिम विल्हेवाट (RDF व लँडफिल): ज्या कचऱ्यावर पुनर्प्रक्रिया अशक्य असते (उदा. मल्टिलेयर रॅपर्स), त्याचा RDF (Refuse-Derived Fuel) बनवून सिमेंट भट्टीमध्ये कोळशाला पर्याय म्हणून वापर होतो. उरलेला टाकाऊ भाग शास्त्रीय लँडफिल (Sanitary Landfill) मध्ये सुरक्षित पुरला जातो.

५. समस्या व आव्हाने (Key Challenges)

१. अनेक ठिकाणी ओला व सुका कचरा एकत्र दिल्याने पुनर्प्रक्रिया कठीण होते.

२. सिंगल-यूज प्लास्टिक व मल्टिलेयर पॅकेजिंगचे विघटन व रिसायकलिंग करणे आव्हानात्मक ठरते.

३. कचरा वेचकांना सुरक्षित हातमोजे, मास्क व आरोग्य विम्याचा अभाव जाणवतो.

जर्नल कार्य १२ वी पर्यावरण शिक्षण व जलसुरक्षा | सेमिनार अहवाल कार्यपुस्तिका 12th pdf

६. उपाययोजना व ‘४-आर’ (4R) तत्त्व (Remedial Measures) – paryavaran prakalp

• Reduce: प्लास्टिक व थर्माकोलचा वापर जाणीवपूर्वक कमी करणे.
• Reuse: पिशव्या, बाटल्या व डब्यांचा घरातच पुन्हा वापर करणे.
• Recycle: कागद, काच व धातूंचे १००% पुनर्चक्रीकरण करणे.
• Refuse: एकदाच वापरून फेकल्या जाणाऱ्या वस्तूंना नकार देणे.
• EPR (Extended Producer Responsibility): उत्पादक कंपन्यांवर कचरा पुनर्प्राप्तीची सक्ती करणे.

general karya 12th paryavaran | general karya seminar karya marathi

७. निष्कर्ष– 12vi paryavarn jalsuraksha journal karya pdf

सुक्या कचऱ्याच्या प्रवासाचा अभ्यास केल्यावर लक्षात येते की, कचरा ही समस्या नसून योग्य व्यवस्थापनाने ते एक मौल्यवान संसाधन ठरते. घरातील स्त्रोतापाशी केलेले १००% अलगीकरण संपूर्ण यंत्रणेचा भार हलका करते आणि निसर्गाचे प्रदूषण रोखते. पर्यावरण संवर्धन ही केवळ पालिकेची नसून प्रत्येक सुजाण नागरिकाची जबाबदारी आहे.

12th EVS journal assignment answers in Marathi pdf | १२ वी पर्यावरण जर्नल कार्य उत्तरे