12th EVS journal assignment in Marathi | पर्यावरण शिक्षण व जलसुरक्षा १२ वी जर्नल कार्य उत्तरे

विषय: लोकसंख्येचा मनोरा (पिरॅमिड) एखाद्या देशाचे लोकसंख्या शास्त्र कसे स्पष्ट करतो?

प्रस्तावना

लोकसंख्या हा कोणत्याही देशाच्या विकासाचा महत्त्वाचा घटक आहे. देशातील लोकसंख्येची संख्या, वय, लिंग, जन्मदर, मृत्युदर, आयुर्मान आणि लोकसंख्येची रचना यांचा अभ्यास लोकसंख्या शास्त्रात केला जातो. एखाद्या देशातील लोकसंख्येची रचना समजून घेण्यासाठी लोकसंख्येचा मनोरा किंवा लोकसंख्या पिरॅमिड हे प्रभावी साधन आहे. या आलेखाच्या साहाय्याने देशातील पुरुष व स्त्रियांची संख्या तसेच वेगवेगळ्या वयोगटांतील लोकसंख्येचे प्रमाण सहज समजते.

लोकसंख्येचा मनोरा म्हणजे काय?

लोकसंख्येचा मनोरा हा देशाच्या लोकसंख्येचे वय आणि लिंग यानुसार केलेले आलेखीय चित्रण होय. या मनोऱ्यामध्ये सामान्यतः उभी अक्ष वयोगट दर्शवते, तर आडवी अक्ष लोकसंख्येची संख्या किंवा टक्केवारी दर्शवते. डाव्या बाजूला पुरुषांची आणि उजव्या बाजूला स्त्रियांची संख्या दाखवली जाते. वयोगट साधारणपणे ०–४, ५–९, १०–१४, १५–१९ अशा क्रमाने दाखवले जातात. त्यामुळे देशाच्या लोकसंख्येची रचना एका नजरेत समजण्यास मदत होते.

12th class EVS seminar work report in Marathi | इयत्ता १२ वी पर्यावरण जर्नल कार्य कसे लिहावे

१. वयोगटांची रचना स्पष्ट होते

लोकसंख्या मनोऱ्यामुळे देशात बालकांची, तरुणांची, प्रौढांची आणि वृद्धांची संख्या किती आहे हे समजते. मनोऱ्याचा तळ रुंद असल्यास लहान वयोगटातील लोकसंख्या जास्त असल्याचे दिसते. यावरून देशाची लोकसंख्या तुलनेने तरुण आहे असे म्हणता येते. तळ अरुंद असल्यास जन्मदर कमी असल्याचे आणि बाललोकसंख्या कमी असल्याचे दिसते. त्यामुळे भविष्यातील लोकसंख्येच्या वाढीचा अंदाज घेता येतो.

२. स्त्री-पुरुषांचे प्रमाण समजते

मनोऱ्याच्या दोन्ही बाजूंना पुरुष आणि स्त्रियांची संख्या दर्शवली जाते. त्यामुळे कोणत्या वयोगटात पुरुषांची संख्या अधिक आहे आणि कोणत्या वयोगटात स्त्रियांची संख्या अधिक आहे हे स्पष्ट होते. यावरून देशातील लिंग गुणोत्तराची स्थिती समजण्यास मदत होते. एखाद्या विशिष्ट वयोगटात मोठी तफावत असल्यास त्यामागील सामाजिक, आर्थिक किंवा आरोग्यविषयक कारणांचा अभ्यास करता येतो.

३. जन्मदर आणि मृत्युदराचा अंदाज

लोकसंख्या मनोऱ्याचा आकार देशातील जन्मदर आणि मृत्युदराविषयी महत्त्वाची माहिती देतो. तळाचा भाग खूप रुंद असेल तर जन्मदर जास्त असण्याची शक्यता असते. तळ अरुंद असल्यास जन्मदर कमी असल्याचे सूचित होते. वरच्या भागाची रुंदी देशातील वृद्ध लोकसंख्येचे प्रमाण दाखवते. त्यामुळे मृत्युदर, आयुर्मान आणि लोकसंख्येची वाढ याबाबत अंदाज बांधता येतो.

४. लोकसंख्यावाढीचा वेग समजतो

मनोऱ्याच्या आकारावरून देशाची लोकसंख्या वाढत आहे, स्थिर आहे की घटत आहे याचा अंदाज घेता येतो. रुंद तळ असलेला मनोरा सामान्यतः जलद वाढणाऱ्या लोकसंख्येचे प्रतीक असतो. जवळजवळ समान रुंदी असलेला मनोरा स्थिर लोकसंख्येचे लक्षण असतो. तळ अरुंद आणि मधला किंवा वरचा भाग तुलनेने रुंद असल्यास लोकसंख्या वृद्धिंगत होत असून भविष्यात घट होण्याची शक्यता दिसते.

५. आश्रित लोकसंख्येचे प्रमाण स्पष्ट होते

बालक आणि वृद्ध हे सामान्यतः आर्थिकदृष्ट्या आश्रित वयोगट मानले जातात. लोकसंख्या मनोऱ्याच्या मदतीने या वयोगटांचे प्रमाण समजते. बालकांची संख्या जास्त असल्यास शिक्षण, आरोग्य, पोषण आणि बालकल्याणासाठी अधिक सुविधा आवश्यक असतात. वृद्धांची संख्या जास्त असल्यास आरोग्यसेवा, सामाजिक सुरक्षा आणि वृद्धांसाठी विशेष सुविधा यांची गरज वाढते.

12th EVS Journal Assignment Answers PDF (Maharashtra Board)

काम करण्याच्या वयोगटातील लोकसंख्येचे प्रमाण मनोऱ्यातून स्पष्ट होते. हा वयोगट देशाच्या आर्थिक विकासासाठी महत्त्वाचा असतो. कार्यक्षम लोकसंख्या मोठी असल्यास उद्योग, शेती, सेवा आणि इतर क्षेत्रांसाठी पुरेसे मनुष्यबळ उपलब्ध होऊ शकते. त्यामुळे रोजगारनिर्मिती, कौशल्यविकास आणि आर्थिक नियोजनासाठी मनोरा उपयुक्त ठरतो.

७. भविष्यातील नियोजनास मदत

लोकसंख्या मनोरा सरकारला विविध क्षेत्रांचे नियोजन करण्यासाठी उपयोगी ठरतो. बाललोकसंख्या अधिक असल्यास भविष्यात शाळा, महाविद्यालये आणि रोजगाराच्या संधी वाढवाव्या लागतील. तर वृद्ध लोकसंख्या अधिक असल्यास रुग्णालये, आरोग्यसेवा आणि सामाजिक सुरक्षा योजना आवश्यक ठरतील. त्यामुळे शिक्षण, आरोग्य, रोजगार, गृहनिर्माण आणि अन्नपुरवठा यांचे नियोजन अधिक योग्य पद्धतीने करता येते.

८. देशांची तुलना करता येते

वेगवेगळ्या देशांचे लोकसंख्या मनोरे पाहिल्यास त्यांच्या लोकसंख्येतील फरक सहज समजतो. काही देशांमध्ये तरुण लोकसंख्या जास्त असते, तर काही देशांमध्ये वृद्ध लोकसंख्या मोठ्या प्रमाणात असते. त्यामुळे लोकसंख्येची रचना, विकासाची अवस्था आणि भविष्यातील आव्हाने यांची तुलना करता येते.

९. स्थलांतराची माहिती

लोकसंख्या मनोऱ्यात एखाद्या वयोगटात किंवा लिंग गटात अचानक असमानता दिसल्यास त्यामागे स्थलांतरासारखे घटक असू शकतात. उदाहरणार्थ, रोजगाराच्या संधींसाठी तरुण पुरुष किंवा स्त्रिया एखाद्या शहराकडे मोठ्या प्रमाणावर स्थलांतरित झाल्यास त्या भागाच्या लोकसंख्या मनोऱ्यात संबंधित वयोगटाची संख्या बदललेली दिसू शकते. त्यामुळे स्थलांतराचा लोकसंख्येच्या रचनेवर होणारा परिणाम समजण्यास मदत होते.

१०. सामाजिक व आर्थिक परिस्थितीचे संकेत

लोकसंख्येच्या मनोऱ्यातील वयोगटांची रचना देशाच्या सामाजिक व आर्थिक परिस्थितीचे संकेत देते. बाललोकसंख्या मोठी असल्यास शिक्षण आणि आरोग्य क्षेत्रावर अधिक खर्च करण्याची गरज असते. कार्यक्षम वयोगट मोठा असल्यास रोजगाराच्या संधी निर्माण करून देशाच्या अर्थव्यवस्थेला चालना देता येते. वृद्धांचे प्रमाण वाढल्यास निवृत्तीवेतन, आरोग्यविमा आणि वृद्धांसाठी सामाजिक आधारव्यवस्था मजबूत करावी लागते. त्यामुळे लोकसंख्या मनोरा हा विकासाच्या धोरणांसाठीही उपयुक्त ठरतो.

12th environment practical journal answers Maharashtra board

११. आरोग्य आणि आयुर्मानाचा अभ्यास

मनोऱ्याच्या वरच्या भागाचा आकार पाहून वृद्ध लोकसंख्येचे प्रमाण लक्षात येते. वरचा भाग तुलनेने रुंद असल्यास लोकांचे आयुर्मान अधिक असण्याची शक्यता असते. यावरून आरोग्यसेवा, पोषण, जीवनमान आणि वैद्यकीय सुविधांच्या स्थितीबाबत काही निष्कर्ष काढता येतात. त्याचप्रमाणे एखाद्या वयोगटाची संख्या अचानक कमी असल्यास युद्ध, साथीचे रोग, दुष्काळ किंवा इतर गंभीर घटनांचा परिणाम असण्याची शक्यता तपासता येते.

लोकसंख्या मनोऱ्याचे प्रमुख प्रकार

लोकसंख्या मनोऱ्याचे साधारणपणे विस्तारशील, स्थिर आणि संकुचित असे तीन प्रकार मानले जातात. विस्तारशील मनोऱ्याचा तळ रुंद असतो आणि त्यातून जन्मदर जास्त व तरुण लोकसंख्या अधिक असल्याचे दिसते. स्थिर मनोऱ्यात विविध वयोगटांची संख्या तुलनेने संतुलित असते. संकुचित मनोऱ्यात तळ अरुंद असतो आणि वृद्ध लोकसंख्येचे प्रमाण अधिक असते. या प्रकारांमुळे देशाची लोकसंख्या कोणत्या दिशेने जात आहे हे समजण्यास मदत होते.

निष्कर्ष

लोकसंख्येचा मनोरा हे लोकसंख्या शास्त्र समजून घेण्यासाठी अत्यंत उपयुक्त आणि सोपे साधन आहे. त्याच्या साहाय्याने वय, लिंग, जन्मदर, मृत्युदर, आयुर्मान, लोकसंख्यावाढ, आश्रित लोकसंख्या आणि कार्यक्षम लोकसंख्या यांची माहिती मिळते. तसेच भविष्यातील सामाजिक व आर्थिक गरजांचा अंदाज घेऊन योग्य नियोजन करता येते. म्हणूनच लोकसंख्येचा मनोरा हा केवळ एक आलेख नसून देशाच्या लोकसंख्येची वर्तमान स्थिती आणि भविष्यातील दिशा स्पष्ट करणारे महत्त्वाचे साधन आहे.

12th environment education and water security journal work | १२ वी पर्यावरण जर्नल कार्य pdf