इयत्ता १२ वी — पर्यावरण शिक्षण व जलसुरक्षा (Environment and Water Security)

१. प्रस्तावना (Introduction) | १२ वी पर्यावरण व जलसुरक्षा जर्नल कार्य

आधुनिक औद्योगिकीकरण, विज्ञान आणि माहिती तंत्रज्ञानाच्या विकासामुळे मानवी जीवन सुकर झाले असले, तरी प्लास्टिक व इलेक्ट्रॉनिक कचऱ्याची समस्या जगभर गंभीर बनली आहे. प्लास्टिक हे वजनाने हलके, स्वस्त आणि टिकाऊ असल्याने दैनंदिन पॅकेजिंगपासून घरगुती वस्तूंपर्यंत सर्वत्र वापरले जाते. मात्र, प्लास्टिक हे अजैविक व अविघटनशील असल्याने ते शेकडो वर्षे निसर्गात नष्ट न होता तसेच राहते. यामुळे ड्रेनेज लाईन तुंबणे, प्राण्यांचे मृत्यू आणि जलप्रदूषण यांसारख्या गंभीर समस्या निर्माण होतात.

दुसऱ्या बाजूला, डिजिटल क्रांतीमुळे जुने संगणक, मोबाईल, लॅपटॉप, टीव्ही यांसारख्या ई-कचऱ्याचे (E-Waste) प्रमाण प्रचंड वेगाने वाढत आहे. ई-कचऱ्यामध्ये तांबे, सोने व चांदी यांसारख्या मौल्यवान धातूंसोबतच शिसे (Lead), पारा (Mercury), कॅडमियम यांसारखी अत्यंत विषारी जड मूलद्रव्ये असतात. या दोन्ही कचऱ्यांची जर उघड्यावर अयोग्य विल्हेवाट लावली, तर मानवी आरोग्य, भूजल आणि पर्यावरणावर दूरगामी दुष्परिणाम होतात. यावर नियंत्रण मिळवण्यासाठी भारत सरकारच्या पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालयाने (MoEFCC) कठोर कायदेशीर नियम लागू केले आहेत. प्रस्तुत जर्नल कार्यात या नियमांमधील पुनर्चक्रीकरणाच्या (Recycling) कायदेशीर तरतुदींचा सविस्तर अभ्यास केला आहे.

paryavaran shikshan v jal suraksha 12th pdf marathi | प्लास्टिक कचरा व्यवस्थापन पर्यावरण प्रकल्प १२ वी

२. अभ्यासाची उद्दिष्टे (Objectives of the Study) | १२ वी पर्यावरण व जलसुरक्षा जर्नल कार्य

प्रस्तुत अभ्यासामध्ये खालील प्रमुख उद्दिष्टे निश्चित करण्यात आली आहेत: १. ‘प्लास्टिक कचरा व्यवस्थापन नियम, २०१६’ व त्यातील २०२१-२०२२ च्या सुधारणांचा अभ्यास करणे.

२. ‘ई-कचरा (व्यवस्थापन) नियम, २०२२’ मधील पुनर्चक्रीकरण तरतुदी व मानके समजून घेणे.

३. उत्पादकाची विस्तारित जबाबदारी (EPR – Extended Producer Responsibility) यंत्रणा स्पष्ट करणे.

४. घातक घटकांवरील निर्बंध (RoHS मानके) आणि अधिकृत रिसायकलर्सची कायदेशीर भूमिका अभ्यासणे.

५. प्लास्टिक व ई-कचरा पुनर्चक्रीकरणाचे पर्यावरणीय व मानवी आरोग्यासाठी असलेले महत्त्व मांडणे.

plastic aani e kachra punarchakrikaran niyam marathi | प्लास्टिक आणि ई कचरा पुनर्चक्रीकरणाचे नियम

३. प्लास्टिक कचरा पुनर्चक्रीकरणाचे नियम (Plastic Waste Management Rules) | १२ वी पर्यावरण व जलसुरक्षा जर्नल कार्य

भारतात प्लास्टिक कचऱ्याच्या शास्त्रीय व्यवस्थापनासाठी ‘प्लास्टिक कचरा व्यवस्थापन नियम, २०१६’ लागू असून, २०२१-२०२२ मधील सुधारित तरतुदी खालीलप्रमाणे आहेत:

• १. सिंगल-यूज प्लास्टिकवर देशव्यापी बंदी (Ban on Single-Use Plastics): केंद्र सरकारने १ जुलै २०२२ पासून एकदाच वापरून फेकल्या जाणाऱ्या १९ प्रकारच्या प्लास्टिक वस्तूंवर संपूर्ण बंदी घातली आहे. यामध्ये प्लास्टिक स्ट्रॉ, थर्माकोल सजावट साहित्य, प्लास्टिक कप, ताट-वाट्या, चमचे, झेंडे आणि वेष्टने यांचा समावेश आहे.
• २. प्लास्टिक पिशव्यांच्या जाडीचे निकष (Thickness Standards): पिशव्यांचा पुनर्वापर व्हावा आणि त्यांचे रिसायकलिंग सुलभ व्हावे यासाठी कॅरीबॅग्जची जाडी टप्प्याटप्प्याने वाढवून ३१ डिसेंबर २०२२ पासून किमान १२० मायक्रॉन करणे कायदेशीररीत्या बंधनकारक करण्यात आले आहे.
• ३. उत्पादकाची विस्तारित जबाबदारी (EPR): प्लास्टिक पॅकेजिंग उत्पादक, आयातदार आणि ब्रँड मालक (PIBOs) यांना बाजारात आणलेल्या प्लास्टिक कचऱ्याचे संकलन करून अधिकृत रिसायकलर्समार्फत १००% पुनर्चक्रीकरण करणे अनिवार्य आहे. CPCB च्या ऑनलाइन पोर्टलवर नोंदणी करून ईपीआर उद्दिष्टे पूर्ण करावी लागतात.
• ४. पुनर्प्रक्रियेची मानके व रिसायकलिंग कोड: भारतीय मानक ब्युरो (BIS) च्या निकषांनुसारच रिसायकलिंग केले पाहिजे. रिसायकल केलेले प्लास्टिक अन्नपदार्थ व औषधांच्या संपर्कात वापरण्यास बंदी आहे. उत्पादनांवर १ ते ७ रिसायकलिंग कोड छापणे सक्तीचे आहे.
• ५. रस्ते बांधकाम व औद्योगिक वापर: पुनर्प्रक्रिया न होणाऱ्या नॉन-रिसायकलेबल प्लास्टिकचा वापर इंडियन रोड्स काँग्रेसच्या (IRC) मानकांनुसार डांबरी रस्त्यांच्या बांधकामात किंवा सिमेंट भट्ट्यांमध्ये रिफ्यूज-डिराइव्ह्ड फ्युएल (RDF) म्हणून इंधन स्वरूपात करणे आवश्यक आहे.

४. ई-कचरा पुनर्चक्रीकरणाचे नियम (E-Waste Management Rules) | 12vi journal kary pdf

इलेक्ट्रॉनिक कचऱ्याच्या शास्त्रीय विल्हेवाटीसाठी ‘ई-कचरा (व्यवस्थापन) नियम, २०२२’ अंतर्गत खालील महत्त्वाचे नियम लागू आहेत:

• १. घातक घटकांवर कायदेशीर मर्यादा (RoHS मानके): Restriction of Hazardous Substances (RoHS) नियमांनुसार, नवीन उपकरणांच्या उत्पादनात शिसे, पारा, हेक्साव्हॅलेंट क्रोमियम यांचे प्रमाण ०.१% पेक्षा कमी आणि कॅडमियमचे प्रमाण ०.०१% पेक्षा कमी असणे सक्तीचे आहे.
• २. ईपीआर (EPR) क्रेडिट प्रणाली व उद्दिष्टे: उत्पादक कंपन्यांनी दरवर्षी जुन्या उपकरणांमधील मौल्यवान धातू अधिकृत रिसायकलरकडून पुनर्प्राप्त (Metal Recovery) करून केंद्रीय प्रदूषण नियंत्रण मंडळाच्या (CPCB) पोर्टलवर EPR प्रमाणपत्रे सादर करणे आवश्यक आहे.
• ३. अधिकृत डिसमँटलर व रिसायकलर परवाना: ई-कचऱ्याचे विघटन केवळ प्रदूषण नियंत्रण मंडळाचा (SPCB) परवाना असलेल्या अधिकृत डिसमँटलर व रिसायकलर्समार्फतच केले जावे. उघड्यावर कचरा जाळणे, अ‍ॅसिडमध्ये धातू वितळवणे किंवा अनधिकृत कबाडीवाल्यांना ई-कचरा देणे हा दंडनीय गुन्हा आहे.
• ४. टेक-बॅक सिस्टीम (Take-Back Mechanism): उत्पादकांनी ग्राहकांकडून जुनी उपकरणे परत घेण्यासाठी संकलन केंद्रे (Collection Centres), बाय-बॅक योजना किंवा डिपॉझिट रिफंड स्कीम (DRS) राबवणे बंधनकारक आहे.

५. नागरिक व स्थानिक स्वराज्य संस्थांची कर्तव्ये (Duties & Responsibilities) | educaitonalmarathi

१. नागरिकांची जबाबदारी: सर्व नागरिकांनी घरातील प्लास्टिक व ई-कचरा सामान्य कचऱ्यात न मिसळता स्वतंत्रपणे साठवून अधिकृत संकलन यंत्रणा किंवा पालिकेच्या घंटागाडीत दिला पाहिजे.

२. स्थानिक संस्थांची भूमिका: महानगरपालिकांनी प्रभाग पातळीवर मटेरियल रिकव्हरी फॅसिलिटी (MRF) आणि ई-कचरा संकलन केंद्रे उभारून कचरा थेट अधिकृत रिसायकलर्सपर्यंत पोहोचवला पाहिजे.

६. नियमांचे महत्त्व व पर्यावरणीय लाभ (Environmental & Health Benefits) | paryavarn journal 12vi

• पर्यावरण संवर्धन: प्लास्टिकमुळे ड्रेनेज तुंबणे, जलचरांचे मृत्यू आणि भूजल प्रदूषण रोखता येते.
• मानवी आरोग्य रक्षण: ई-कचऱ्यातील विषारी मूलद्रव्यांमुळे मेंदू, मज्जासंस्था व मूत्रपिंडावर होणारे घातक परिणाम टाळता येतात.
• चक्रीय अर्थव्यवस्था (Circular Economy): धातू व प्लास्टिक पुन्हा वापरात आल्याने कच्च्या मालासाठी होणारे नैसर्गिक खाणकाम व प्रदूषण लक्षणीयरीत्या कमी होते.

७. निष्कर्ष (Conclusion) | paryavaran prakalp 12vi

प्लास्टिक आणि ई-कचऱ्याचे वाढते संकट पाहता, हे कायदेशीर नियम शाश्वत विकासासाठी अत्यंत महत्त्वाचे आहेत. हे नियम केवळ कागदावर मर्यादित न राहता, उत्पादकांची जबाबदारी, प्रशासनाची दक्षता आणि नागरिकांची पर्यावरणपूरक मानसिकता या त्रिसूत्रीमुळेच यशस्वी होऊ शकतात. ‘४-आर’ (Reduce, Reuse, Recycle, Refuse) तत्त्वाचा अवलंब केल्यास आपण भावी पिढीसाठी स्वच्छ, सुरक्षित व प्रदूषणमुक्त पर्यावरण निर्माण करू शकतो.

12th environment project in marathi language pdf

general karya paryavaran 12th marathi