उन्हात तापलेला, पावसात भिजलेला, थंडीमध्ये गारठलेला आणि दिवस-रात्र असंख्य माणसांच्या पावलांचा व वाहनांच्या चाकांचा भार शांतपणे पेलणारा मी आज तुमच्याशी बोलत आहे. होय, मीच तो रस्ता! तुम्ही मला रोज पाहता, माझ्यावरून चालता, वाहने चालवता; पण माझ्या मनात काय चालले आहे, याचा विचार क्वचितच करता. आज मात्र माझ्या मनात साचलेल्या आठवणी, आनंद, दुःख आणि काही तक्रारी तुमच्यासमोर मांडाव्यात असे मला वाटले. म्हणूनच आज मी माझे आत्मवृत्त तुमच्यापुढे सांगत आहे.
माझा जन्म मानवाच्या गरजेतून झाला. पूर्वीच्या काळात माझे रूप आजच्यासारखे नव्हते. त्या वेळी मी जंगलातून, शेताच्या बांधावरून किंवा डोंगराच्या पायथ्याशी जाणारी एक साधी पायवाट होतो. माणसांची ये-जा वाढत गेली आणि त्यांच्या पावलांनी माझे अस्तित्व अधिक स्पष्ट होत गेले. हळूहळू माझे रूप बदलत गेले. पायवाटेचे रूपांतर मातीच्या रस्त्यात झाले. त्यानंतर खडीचे रस्ते आले आणि पुढे डांबरी रस्त्यांनी माझे रूप अधिक मजबूत केले.
आज माझ्या अंगावर सिमेंट-काँक्रीटचे रस्ते, रुंद महामार्ग, उड्डाणपूल आणि द्रुतगती मार्ग दिसतात. शहरांना जोडणारे चौपदरी आणि सहापदरी महामार्ग पाहताना मला माझ्या प्रवासाचा अभिमान वाटतो. मी गावात आहे, शहरात आहे, डोंगरात आहे आणि समुद्रकिनाऱ्यालगतही आहे. मानवाच्या प्रगतीसोबत माझाही प्रवास सतत सुरू आहे.
मी केवळ माती, खडी, डांबर किंवा सिमेंटचा बनलेला मार्ग नाही. मी माणसांना एकमेकांशी जोडणारा दुवा आहे. एका गावाला दुसऱ्या गावाशी, एका शहराला दुसऱ्या शहराशी आणि एका राज्याला दुसऱ्या राज्याशी जोडण्याचे काम मी करतो. माझ्यामुळे माणसांचा प्रवास सोपा आणि जलद झाला आहे.
शेतकरी शेतात पिकवलेला भाजीपाला, धान्य किंवा फळे बाजारपेठेत घेऊन जातो, तेव्हा त्याच्या वाहनाला मार्ग देणारा मीच असतो. कारखान्यात तयार झालेला माल देशाच्या वेगवेगळ्या भागांत पोहोचतो, तेव्हाही माझीच मदत होते. विद्यार्थ्यांना शाळेत, कर्मचाऱ्यांना कामावर, रुग्णांना रुग्णालयात आणि प्रवाशांना त्यांच्या गंतव्यस्थानी पोहोचवण्यात माझा मोठा वाटा आहे. त्यामुळे देशाच्या आर्थिक आणि सामाजिक विकासात माझे महत्त्व खूप मोठे आहे.
कधी एखादी रुग्णवाहिका सायरन वाजवत माझ्यावरून वेगाने धावत जाते. तिच्यामध्ये एखादा रुग्ण जीवन-मरणाच्या संघर्षात असतो. त्या वेळी त्याला वेळेत रुग्णालयात पोहोचवण्यासाठी मार्ग उपलब्ध करून देणे, हे माझ्यासाठी मोठे समाधान असते. कधी अग्निशमन दलाची गाडी धावत जाते, तर कधी आपत्तीच्या काळात मदत घेऊन जाणारी वाहने माझ्यावरून प्रवास करतात. अशा वेळी माझे अस्तित्व खऱ्या अर्थाने सार्थक झाल्यासारखे वाटते.
माझ्या आयुष्यात दुःख आहे, पण आनंदाचे अनेक क्षणही आहेत. सकाळी शाळेच्या गणवेशात दप्तर घेऊन जाणारी लहान मुले माझ्यावरून चालतात, तेव्हा त्यांचा उत्साह पाहून मला आनंद होतो. काही मुले घाईघाईने शाळेत जातात, तर काही मित्रांसोबत हसत-खेळत चालतात. त्यांच्या निरागस हास्याने माझा थकवा क्षणभर विसरला जातो.
सण-उत्सवांच्या काळात माझे रूप आणखी सुंदर होते. गणेशोत्सवातील मिरवणुका, दिवाळीतील गर्दी, गावातील यात्रा आणि विविध सांस्कृतिक कार्यक्रमांच्या वेळी लोक माझ्यावरून मोठ्या उत्साहाने प्रवास करतात. महाराष्ट्रात आषाढी एकादशीच्या काळात हजारो वारकरी टाळ-मृदुंगाच्या गजरात पंढरपूरच्या दिशेने जाताना मला पाहायला मिळतात. त्यांच्या भक्तिभावाने भरलेल्या पावलांनी माझ्यावरची वाटही पवित्र झाल्यासारखी वाटते.
कधी लग्नाची वरात माझ्यावरून जाते, कधी एखादी व्यक्ती आपल्या प्रियजनांना भेटण्यासाठी दूरचा प्रवास करते. या सर्व आनंदाच्या क्षणांचा मी शांतपणे साक्षीदार असतो. माझ्यावरून जाणाऱ्या प्रत्येक व्यक्तीची एक वेगळी कहाणी असते आणि त्या कहाण्यांचा मूक साक्षीदार होणे हीच माझ्या जीवनाची खासियत आहे.
माझ्या जीवनात आनंद जितका आहे, तितकेच दुःखही आहे. माझ्या अंगावर पडणारे खड्डे ही माझी सर्वांत मोठी वेदना आहे. माझे बांधकाम योग्य पद्धतीने झाले नाही किंवा पावसाळ्यात पाणी साचले, तर माझ्या अंगावर खड्डे पडतात. काही वेळा नवीन रस्ता तयार झाल्यानंतर काही दिवसांतच त्याची अवस्था खराब होते. अशा वेळी मला खूप वाईट वाटते.
माझ्यावरील खड्ड्यांमुळे वाहनचालकांना त्रास होतो. दुचाकीस्वार घसरतात, वाहने खराब होतात आणि कधी-कधी गंभीर अपघातही घडतात. अपघातात एखाद्याचा जीव जातो किंवा एखादे कुटुंब दुःखात बुडते, तेव्हा माझे मनही हेलावून जाते. माझ्यावरून प्रवास करणाऱ्या प्रत्येक व्यक्तीने सुरक्षितपणे आपल्या घरी पोहोचावे, अशी माझी मनापासून इच्छा असते. त्यामुळे अपघाताची कोणतीही बातमी माझ्यासाठी दुःखद असते.
माझी आणखी एक मोठी तक्रार आहे ती म्हणजे अस्वच्छतेची. काही लोक माझ्या कडेला प्लास्टिकच्या पिशव्या, बाटल्या, कागद आणि उरलेले अन्न टाकतात. काही जण माझ्यावर थुंकतात. माझ्या आजूबाजूचा परिसर कचऱ्याने भरलेला पाहून मला खूप वाईट वाटते.
मला नेहमी स्वच्छ आणि सुंदर ठेवले गेले तर माझ्यावरून प्रवास करणाऱ्या प्रत्येकालाच आनंद मिळेल. माझ्या दुतर्फा झाडे लावली, फुलझाडे लावली आणि कचरा टाकला नाही, तर माझे रूप आणखी सुंदर होईल. स्वच्छ रस्ता हा केवळ सुंदर दिसत नाही, तर तो आरोग्यदायी आणि सुरक्षित वातावरण निर्माण करण्यासही मदत करतो.
माझ्या आयुष्यातील आणखी एक त्रास म्हणजे वारंवार होणारे खोदकाम. कधी पाण्याची पाइपलाइन टाकण्यासाठी, कधी वीजवाहिन्या टाकण्यासाठी, तर कधी दूरसंचाराच्या केबलसाठी मला खोदले जाते. काही वेळा काम पूर्ण झाल्यानंतर माझी दुरुस्ती व्यवस्थित केली जात नाही. त्यामुळे माझे रूप खराब होते आणि वाहनचालकांना त्रास सहन करावा लागतो.
माझी एकच विनंती आहे—ज्या कामासाठी मला खोदले जाते, ते काम पूर्ण झाल्यानंतर मला पूर्वीसारखे व्यवस्थित करून द्यावे. माझीही काळजी घ्यावी. कारण माझ्यावरूनच पुन्हा हजारो लोकांना प्रवास करायचा असतो. माझ्यावरून प्रवास करणाऱ्या प्रत्येक व्यक्तीला मी एक छोटी विनंती करू इच्छितो. वाहन चालवताना वेगावर नियंत्रण ठेवा. वाहतुकीचे नियम पाळा. दुचाकी चालवताना हेल्मेट वापरा आणि चारचाकी वाहनात सीटबेल्ट लावा. वाहन चालवताना मोबाईलचा वापर करू नका. मद्यपान करून वाहन चालवू नका. कधी-कधी काही वाहनचालक अतिवेगाने वाहन चालवतात. त्यांना वाटते की वेग म्हणजे कौशल्य; पण माझ्या दृष्टीने खरे कौशल्य म्हणजे सुरक्षितपणे आपल्या ठिकाणी पोहोचणे. तुमच्यासाठी घरी कोणी तरी वाट पाहत असते. त्यामुळे काही मिनिटे लवकर पोहोचण्यापेक्षा सुरक्षितपणे पोहोचणे अधिक महत्त्वाचे आहे.
मला माणसांकडून फार मोठ्या अपेक्षा नाहीत. माझे बांधकाम दर्जेदार करा, माझ्यावरील खड्डे वेळेवर बुजवा, माझ्यावर कचरा टाकू नका आणि माझ्यावरून प्रवास करताना वाहतुकीचे नियम पाळा. माझ्या दुतर्फा झाडे लावा आणि पर्यावरणाची काळजी घ्या. रस्ता हा विकासाचा महत्त्वाचा आधार आहे; पण विकासाच्या नावाखाली पर्यावरणाची हानी होऊ नये, याचीही काळजी घेतली पाहिजे. झाडे तोडून रस्ते रुंद करताना शक्य तिथे वृक्षारोपण करणे आवश्यक आहे. माणूस आणि निसर्ग यांच्यातील समतोल राखला तरच खऱ्या अर्थाने विकास साधता येईल.
ऊन असो, पाऊस असो, वारा असो किंवा थंडी असो, मी माझे काम सतत करत राहतो. माझ्यावरून चालणाऱ्या प्रत्येक व्यक्तीला त्याच्या गंतव्यस्थानी पोहोचवणे हेच माझे ध्येय आहे. माझ्यावरून जाणारा प्रत्येक माणूस माझ्यासाठी महत्त्वाचा आहे. कोणीतरी आनंदाने प्रवास करत असतो, कोणीतरी कामासाठी जात असतो, कोणीतरी आपल्या कुटुंबाला भेटण्यासाठी धावत असतो, तर कोणीतरी आपल्या स्वप्नांचा पाठलाग करत असतो.
मी अनेक पिढ्या पाहिल्या आहेत. बैलगाड्यांपासून आधुनिक वाहनांपर्यंतचा प्रवास मी अनुभवला आहे. पायवाटेपासून द्रुतगती मार्गापर्यंत झालेला बदल माझ्या डोळ्यांसमोर घडला आहे. माणूस बदलला, वाहने बदलली, शहरांचे रूप बदलले; पण माझे एकच काम कायम राहिले—माणसांना त्यांच्या ध्येयापर्यंत पोहोचवणे.
म्हणूनच आज माझी एकच आर्त विनंती आहे—मला केवळ एक निर्जीव रस्ता समजू नका. माझी काळजी घ्या, मला स्वच्छ ठेवा आणि माझ्यावरून सुरक्षितपणे प्रवास करा. तुमच्या प्रत्येक प्रवासात मी तुमचा मूक सोबती आहे. तुमच्या सुखाचा मी साक्षीदार आहे आणि तुमच्या दुःखात माझेही मन व्यथित होते.
मी रस्ता आहे. मी चालत नाही, पण हजारो लोकांना त्यांच्या स्वप्नांच्या दिशेने चालण्याची वाट दाखवतो. माझी वाट सुरक्षित ठेवा, कारण तुमच्या प्रगतीची वाट माझ्यावरूनच जाते.
