12th EVS Journal Assignment Answers PDF | पर्यावरण शिक्षण व जलसुरक्षा १२ वी जर्नल कार्य उत्तरे
१२ वी पर्यावरण प्रकल्प आणि जर्नल कार्य
विषय : देवरायांचे महत्त्व स्पष्ट करा
प्रस्तावना
भारत हा विविध प्रकारच्या नैसर्गिक संपत्तीने समृद्ध असलेला देश आहे. प्राचीन काळापासून आपल्या संस्कृतीत निसर्गाला विशेष महत्त्व दिले गेले आहे. वृक्ष, नद्या, पर्वत, जलस्रोत, वन्यजीव आणि जंगल यांच्याशी मानवाचे अतूट नाते राहिले आहे. पूर्वीच्या काळात पर्यावरणाच्या संरक्षणासाठी आधुनिक विज्ञान, तंत्रज्ञान किंवा पर्यावरणविषयक कायदे उपलब्ध नव्हते. तरीदेखील आपल्या पूर्वजांनी धार्मिक श्रद्धा, रूढी आणि परंपरांच्या माध्यमातून निसर्गाचे संवर्धन केले. या परंपरेचे उत्तम उदाहरण म्हणजे देवराई.
देवराई म्हणजे एखाद्या देवतेच्या नावाने राखून ठेवलेले पवित्र वनक्षेत्र होय. अशा वनक्षेत्रात वृक्षतोड, शिकार, वनस्पतींची नासधूस किंवा नैसर्गिक संपत्तीचे नुकसान करण्यास धार्मिकदृष्ट्या मनाई असते. त्यामुळे अनेक देवराया आजही नैसर्गिक स्वरूपात टिकून आहेत. महाराष्ट्रात, विशेषतः सह्याद्रीच्या परिसरात, अनेक देवराया आढळतात. देवराई ही केवळ धार्मिक श्रद्धेचे प्रतीक नसून पर्यावरण संवर्धनाची पारंपरिक आणि प्रभावी पद्धत आहे.
१२ वी पर्यावरण जर्नल कार्य pdf | 12th EVS journal assignment in Marathi
देवराई म्हणजे काय?
‘देवराई’ म्हणजे देवाच्या नावाने राखलेले पवित्र वन किंवा जंगल. गावातील एखाद्या देवतेला समर्पित केलेले विशिष्ट वनक्षेत्र देवराई म्हणून ओळखले जाते. स्थानिक लोक या ठिकाणाला पवित्र मानतात आणि तेथील नैसर्गिक संपत्तीचे संरक्षण करतात.
देवराईमध्ये जुने वृक्ष, वेली, झुडपे, औषधी वनस्पती, पक्षी, कीटक, सरपटणारे प्राणी आणि इतर जीव आढळतात. मानवी हस्तक्षेप कमी असल्यामुळे तेथील परिसंस्था तुलनेने नैसर्गिक अवस्थेत राहते. त्यामुळे देवराईला जैवविविधतेच्या संरक्षणाच्या दृष्टीने विशेष महत्त्व आहे.
१. जैवविविधतेचे संरक्षण
देवराईचे सर्वांत महत्त्वाचे कार्य म्हणजे जैवविविधतेचे संरक्षण होय. एका छोट्या देवराईमध्येही विविध प्रकारच्या वनस्पती आणि प्राण्यांच्या प्रजाती आढळू शकतात. काही दुर्मीळ वनस्पती इतर ठिकाणी कमी झाल्या असल्या, तरी देवराईमध्ये त्यांचे संरक्षण होऊ शकते.
झाडे, वेली, गवत, कीटक, पक्षी, साप, बेडूक आणि इतर जीव एकमेकांवर अवलंबून असतात. त्यामुळे देवराईमध्ये एक नैसर्गिक परिसंस्था निर्माण होते. या परिसंस्थेमुळे पर्यावरणीय संतुलन राखण्यास मदत होते.
२. वृक्षसंवर्धन
देवराईमध्ये वृक्षतोड करण्यास परंपरेने मनाई असल्यामुळे अनेक जुने आणि मोठे वृक्ष सुरक्षित राहिले आहेत. हे वृक्ष पक्षी, कीटक आणि विविध प्राण्यांना अन्न व निवारा देतात.
वृक्ष कार्बन डायऑक्साइड शोषून घेऊन ऑक्सिजन सोडतात. त्यामुळे हवा शुद्ध ठेवण्यास मदत होते. देवराईतील वृक्षसंपदा स्थानिक पर्यावरणाच्या दृष्टीने अत्यंत उपयुक्त आहे.
३. जलसंधारण आणि मृदासंवर्धन
देवराईचा जलसंधारणातही महत्त्वाचा वाटा आहे. झाडांच्या मुळांमुळे पावसाचे पाणी जमिनीत मुरण्यास मदत होते. दाट वनस्पतीमुळे पाण्याचा वेग कमी होतो आणि जमिनीतील पाण्याचे प्रमाण टिकून राहते. त्यामुळे भूजलपातळी राखण्यास मदत होते.
त्याचप्रमाणे झाडांच्या मुळांमुळे माती घट्ट धरून ठेवली जाते. पावसामुळे होणारी मातीची धूप कमी होते. झाडांची पाने, गवत आणि इतर वनस्पती जमिनीवर नैसर्गिक थर तयार करतात. त्यामुळे जमिनीतील सेंद्रिय घटक आणि सुपीकता टिकून राहण्यास मदत होते.
४. हवामानाचे आणि पर्यावरणाचे संतुलन
देवराईतील वृक्ष आणि वनस्पती स्थानिक हवामान संतुलित ठेवण्यास मदत करतात. झाडांमुळे परिसरातील तापमान नियंत्रित राहते आणि हिरवाईमुळे वातावरणाला थंडावा मिळतो. वृक्ष कार्बन डायऑक्साइड शोषून घेत असल्यामुळे पर्यावरणातील कार्बनचे संतुलन राखण्यास मदत होते.
आजच्या काळात वाढते प्रदूषण आणि हवामानातील बदल लक्षात घेता देवराईचे हे महत्त्व अधिक अधोरेखित होते.
५. औषधी वनस्पती आणि वन्यजीवांचे संरक्षण
देवराईमध्ये अनेक प्रकारच्या औषधी वनस्पती आढळतात. पूर्वी ग्रामीण भागात विविध आजारांवर उपचार करण्यासाठी वनस्पतींचा उपयोग केला जात असे. त्यामुळे देवराई पारंपरिक औषधी ज्ञान आणि वनस्पतींचे संरक्षण करण्यासाठी महत्त्वाची आहे.
मानवी हस्तक्षेप कमी असल्यामुळे देवराईमध्ये पक्षी, फुलपाखरे, मधमाश्या, कीटक, बेडूक, सरपटणारे प्राणी आणि लहान सस्तन प्राण्यांना सुरक्षित अधिवास मिळतो. प्रत्येक जीव परिसंस्थेतील अन्नसाखळीचा भाग असल्यामुळे त्यांचे संरक्षण पर्यावरणीय संतुलनासाठी आवश्यक आहे.
६. धार्मिक, सामाजिक आणि सांस्कृतिक महत्त्व
देवराईला धार्मिक दृष्टिकोनातून विशेष महत्त्व आहे. स्थानिक लोक देवराईला देवाचे स्थान मानतात आणि तेथे ग्रामदैवताची पूजा करतात. काही ठिकाणी सण आणि धार्मिक कार्यक्रमही आयोजित केले जातात.
धार्मिक श्रद्धेमुळे लोक देवराईतील वृक्षतोड आणि निसर्गाची नासधूस टाळतात. अशा प्रकारे धार्मिक परंपरेच्या माध्यमातून पर्यावरणाचे संरक्षण झाले आहे.
देवराई स्थानिक समाजाच्या सांस्कृतिक जीवनाशीही जोडलेली आहे. देवराईशी संबंधित परंपरा आणि प्रथा पिढ्यान्‌पिढ्या पुढे नेल्या जातात. त्यामुळे देवराईचे संरक्षण म्हणजे स्थानिक संस्कृती आणि परंपरांचेही संरक्षण होय.
७. पर्यावरण शिक्षणासाठी महत्त्व
देवराई विद्यार्थ्यांसाठी पर्यावरणाचा प्रत्यक्ष अभ्यास करण्याचे उत्तम माध्यम आहे. जैवविविधता, परिसंस्था, जलसंधारण, मृदासंवर्धन आणि वृक्षसंवर्धन या संकल्पना देवराईला भेट देऊन प्रत्यक्ष समजून घेता येतात.
विद्यार्थ्यांनी देवराईतील वनस्पती, पक्षी, कीटक आणि जलस्रोतांचा अभ्यास केल्यास त्यांच्यामध्ये निसर्गाविषयी प्रेम, जाणीव आणि जबाबदारीची भावना निर्माण होऊ शकते.
८. देवराईसमोरील समस्या
आधुनिक काळात देवराईसमोर अनेक आव्हाने आहेत. वाढते शहरीकरण, रस्ते व बांधकामे, वृक्षतोड, अतिक्रमण, प्रदूषण, प्लास्टिक आणि वाढता मानवी हस्तक्षेप यांमुळे देवराईचे नैसर्गिक स्वरूप धोक्यात येत आहे.
काही ठिकाणी धार्मिक पर्यटनामुळे कचरा, प्लास्टिक आणि ध्वनिप्रदूषणाची समस्या निर्माण होते. त्यामुळे देवराईचे संरक्षण करताना धार्मिक श्रद्धेबरोबरच वैज्ञानिक दृष्टिकोन ठेवणे आवश्यक आहे.
९. देवराईच्या संवर्धनासाठी उपाय
देवराईचे संरक्षण करण्यासाठी स्थानिक नागरिक, ग्रामपंचायत, विद्यार्थी, पर्यावरण संस्था आणि प्रशासन यांनी एकत्रितपणे प्रयत्न करणे आवश्यक आहे. वृक्षतोड थांबवणे, प्लास्टिक आणि कचऱ्यावर नियंत्रण ठेवणे, अतिक्रमण रोखणे आणि स्थानिक वनस्पतींचे संरक्षण करणे गरजेचे आहे.
देवराईच्या संवर्धनासाठी जनजागृती कार्यक्रम आयोजित करावेत. पर्यावरण दिन आणि वनमहोत्सव यांसारख्या प्रसंगी विद्यार्थ्यांचा व स्थानिक नागरिकांचा सहभाग वाढवावा. देवराईचे महत्त्व सांगणारे माहितीफलक लावल्यास लोकांमध्ये जागृती निर्माण होऊ शकते.
माझे मत
माझ्या मते, देवराई ही आपल्या पूर्वजांनी जपलेली अमूल्य नैसर्गिक संपत्ती आहे. तिच्याकडे केवळ धार्मिक स्थळ म्हणून न पाहता जैवविविधतेचे संरक्षण केंद्र आणि नैसर्गिक प्रयोगशाळा म्हणून पाहिले पाहिजे.
आज विकासाच्या नावाखाली मोठ्या प्रमाणात जंगलतोड होत आहे. त्यामुळे भविष्यातील पिढ्यांसाठी नैसर्गिक साधनसंपत्ती जपणे ही आपली सामूहिक जबाबदारी आहे. विद्यार्थी म्हणून आपण देवराईमध्ये कचरा टाकू नये, वृक्षांना नुकसान करू नये आणि इतरांनाही पर्यावरण संरक्षणासाठी प्रेरित करावे.
निष्कर्ष
देवराई ही महाराष्ट्राच्या तसेच भारताच्या पारंपरिक पर्यावरण संवर्धन पद्धतीचे उत्कृष्ट उदाहरण आहे. धार्मिक श्रद्धेच्या माध्यमातून जपलेल्या या वनक्षेत्रांनी जैवविविधता, वृक्षसंपदा, वन्यजीव, जलस्रोत आणि मातीचे संरक्षण केले आहे.
देवराईचे महत्त्व पर्यावरणीय, धार्मिक, सामाजिक, सांस्कृतिक आणि शैक्षणिक अशा विविध अंगांनी स्पष्ट होते. वाढते प्रदूषण, जंगलतोड आणि हवामानातील बदल यांच्या पार्श्वभूमीवर देवराईचे महत्त्व अधिक वाढले आहे.
म्हणून प्रत्येकाने देवराईचे महत्त्व समजून घेऊन तिच्या संरक्षणासाठी प्रयत्न केले पाहिजेत. आपल्या पूर्वजांनी जपलेली ही निसर्गसंवर्धनाची परंपरा पुढील पिढीकडे सुरक्षितपणे पोहोचवणे ही आपली जबाबदारी आहे.
“देवराई वाचली तर जैवविविधता वाचेल; जैवविविधता वाचली तर पर्यावरण वाचेल आणि पर्यावरण वाचले तर मानवाचे भविष्य सुरक्षित राहील.”
