क्रांतीज्योती सावित्रीबाई फुले यांची माहिती मराठीत (Savitribai Phule Information in Marathi)

सावित्रीबाई फुले यांची माहिती | Savitribai Phule Information in Marathi

1.प्रस्तावना (भारतातील पहिल्या महिला शिक्षिका)

आज भारतातील स्त्रिया अंतराळ संशोधनापासून ते देशाच्या सर्वोच्च पदांपर्यंत प्रत्येक क्षेत्रात आपले कर्तृत्व गाजवत आहेत. पण जरा विचार करा, जर एकोणिसाव्या शतकात एका माऊलीने अंगावर शेण-दगडांचे आघात झेलून, समाजाचा असह्य छळ सहन करून मुलींसाठी शिक्षणाची कवाडे खुली केली नसती, तर आजच्या भारतीय स्त्रीचे चित्र कसे असते?

त्या युगप्रवर्तक माऊली म्हणजेच क्रांतिज्योती सावित्रीबाई फुले!

सावित्रीबाई केवळ भारतातील पहिल्या महिला शिक्षिका नव्हत्या, तर त्या भारताच्या पहिल्या आधुनिक कवयित्री, एक झुंझार समाजसुधारक आणि शोषित-उपेक्षितांच्या हक्कांसाठी आयुष्य पणाला लावणाऱ्या मानवी मूल्यांच्या खऱ्या शिल्पकार होत्या. ज्या काळात स्त्रीने शिकणे म्हणजे महापाप मानले जात होते, त्या काळात त्यांनी हातात पाटी-पेन्सिल घेऊन सामाजिक विषमतेची भिंत भुईसपाट केली. आजच्या या विशेष लेखात आपण सावित्रीबाईंच्या संघर्षाची, त्यागाची आणि अमर कारकिर्दीची संपूर्ण जीवनगाथा जाणून घेणार आहोत.

savitribai phule easy speech in marathi | savitribai phule kavita marathi

2.सावित्रीबाई फुले यांचा जन्म, बालपण आणि विवाह

सावित्रीबाई फुले यांचा जन्म ३ जानेवारी १८३१ रोजी महाराष्ट्र राज्यातील सातारा जिल्ह्यातील खंडाळा तालुक्यातील ‘नायगाव’ या छोट्याशा खेड्यात झाला. त्यांच्या वडिलांचे नाव खंडोजी नेवसे पाटील आणि आईचे नाव लक्ष्मीबाई होते.

त्या काळातील अनिष्ट रूढी-परंपरेनुसार मुलींचे शिक्षण पूर्णपणे निषिद्ध मानले जात होते. घरात शेतीची कामे आणि चूल-मूल यातच मुलींचे बालपण करपून जात असे. सावित्रीबाई बालपणापासूनच अत्यंत हुशार, चुणचुणीत आणि जिज्ञासू वृत्तीच्या होत्या.

वयाच्या अवघ्या नवव्या वर्षी (१८४० मध्ये) तत्कालीन प्रथेप्रमाणे त्यांचा विवाह पुण्याचे १३ वर्षीय जोतीराव गोविंदराव फुले यांच्याशी झाला. जोतीराव फुले हे स्वतः पुरोगामी विचारांचे आणि सामाजिक विषमतेची तीव्र जाणीव असणारे तरुण होते. हा विवाह म्हणजे केवळ दोन व्यक्तींचे मिलन नव्हते, तर भारताच्या सामाजिक पुनरुत्थानाची ती एक ऐतिहासिक नांदी ठरली.

3. सावित्रीबाई फुले : शैक्षणिक क्रांती – मुलींच्या पहिल्या शाळेची सुरुवात (भिडे वाडा)

विवाह झाला तेव्हा सावित्रीबाई निरक्षर होत्या. पण शिकण्याची त्यांची तीव्र तळमळ जोतीरावांनी ओळखली. जोतीरावांनी स्वतः घरातच सावित्रीबाईंना अक्षरओळख करून दिली आणि मराठी लिहायला-वाचायला शिकवले. सावित्रीबाई शेतात जात असताना फावल्या वेळात मातीवर अक्षरे गिरवून सराव करत असत.

त्यानंतर जोतीरावांनी सावित्रीबाईंना पुण्याच्या ‘मिसेस मिचेल’ यांच्या नॉर्मल स्कूलमध्ये आणि अहमदनगर येथे ‘मिसेस फारार’ यांच्या संस्थेत रीतसर अध्यापनाचे (शिक्षक प्रशिक्षण) शिक्षण मिळवून दिले. खडतर परिश्रम आणि जिद्दीच्या जोरावर सावित्रीबाईंनी शिक्षण पूर्ण केले आणि त्या भारतातील पहिल्या प्रशिक्षित महिला शिक्षिका आणि मुख्याध्यापिका बनल्या.

ऐतिहासिक पाऊल: भिडे वाड्यातील मुलींची पहिली शाळा (१८४८)

शिक्षण पूर्ण झाल्यावर सावित्रीबाई आणि जोतीराव फुले यांनी केवळ विचारांवर न थांबता थेट कृतीचा मार्ग निवडला. १ जानेवारी १८४८ रोजी त्यांनी पुण्यातील ऐतिहासिक ‘भिडे वाड्यात’ (बुधवार पेठ) भारतातील मुलींची पहिली शाळा सुरू केली.

सुरुवातीला शाळेत केवळ ६ ते ९ मुली आल्या. मुलींनी शिकणे म्हणजे धर्म बुडणे असे मानणाऱ्या सनातनी व्यवस्थेला हा फार मोठा धक्का होता. सावित्रीबाईंनी या शाळेची मुख्याध्यापिका म्हणून जबाबदारी स्वीकारली. त्यांना या कार्यात त्यांच्या सहकारी आणि मैत्रिण फातिमा शेख यांनी मोलाची साथ दिली. फातिमा शेख या भारतातील पहिल्या मुस्लीम महिला शिक्षिका ठरल्या. फुले दांपत्याने अवघ्या काही वर्षांत अस्पृश्य आणि बहुजन समाजातील मुला-मुलींसाठी पुण्यात आणि आसपासच्या परिसरात तब्बल १८ शाळांचे जाळे निर्माण केले.

सावित्रीबाई फुले सोपे भाषण | सावित्रीबाई फुले भाषण मराठी

शाळा सुरू करणे जेवढे कठीण होते, त्याहून हजार पटीने कठीण ती शाळा दररोज चालवणे होते. सावित्रीबाई जेव्हा शाळेत शिकवायला घराबाहेर पडत, तेव्हा रस्त्यावर सनातनी लोक उभे राहत असत. ते त्यांच्यावर घाणेरड्या शिव्यांची लाखोली वाहत, अंगावर शेण, चिखल, विष्ठा आणि दगड फेकत.

पण सावित्रीबाई डगमगल्या नाहीत. त्या आपल्या पिशवीत एक साडी जास्त घेऊन जात असत. शाळेत पोहोचल्यावर शेणाने माखलेली साडी बदलून स्वच्छ साडी नेसून त्या हसतमुखाने मुलींना शिकवायला बसत.

एके दिवशी एका समाजकंटकाने त्यांना अडवून मारण्याचा प्रयत्न केला, तेव्हा सावित्रीबाईंनी त्याच्या सणसणीत कानशिलात लगावून त्याला जागेवरच ठणकावले: “मी माझ्या लेकींना शिकवायला निघाले आहे. तुमच्या शेण आणि दगडांना मी फुलांप्रमाणे स्वीकारते, कारण मला माझ्या देशातील स्त्रियांना ज्ञानाचा प्रकाश द्यायचा आहे!” सावित्रीबाईंच्या या अभूतपूर्व धैर्यापुढे अखेर विरोधकांनाही नमते घ्यावे लागले.

क्रांतिकारी सामाजिक सुधारणा: केवळ शिक्षण नव्हे, तर मानवी मुक्ती

सावित्रीबाई फुले यांचे कार्य केवळ चार भिंतींच्या शाळेपुरते मर्यादित नव्हते. त्यांनी समाजातील प्रत्येक अन्यायी रूढीविरुद्ध बंड पुकारले:

१. बालहत्या प्रतिबंधक गृह (१८६३)

त्या काळात बालविवाह होत असल्याने अनेक मुली वयाच्या १०-१२ व्या वर्षीच विधवा होत. बालविधवांवर समाजातील पुरुषांकडून अत्याचार होत आणि त्यातून जन्मणाऱ्या बालकांना किंवा त्या विधवा मातांना आत्महत्येशिवाय पर्याय उरत नसे. अशा असहाय्य स्त्रियांसाठी फुले दांपत्याने १८६३ मध्ये स्वतःच्या घरात ‘बालहत्या प्रतिबंधक गृह’ सुरू केले. तेथे बाळंतपणाची सोय केली आणि अशाच एका काशीबाई नावाच्या ब्राह्मण विधवेच्या मुलाला त्यांनी स्वतः दत्तक घेतले, त्याचे नाव ‘यशवंत’ ठेवले आणि त्याला उत्तम शिक्षण देऊन डॉक्टर बनवले.

२. विधवांच्या केशवपनाला विरोध आणि नाभिकांचा संप

विधवा स्त्रियांचे जबरदस्तीने मुंडन (केशवपन) करण्याची अत्यंत क्रूर प्रथा त्या काळी अस्तित्वात होती. सावित्रीबाईंनी नाभिक (न्हावी) समाजाचे प्रबोधन केले आणि पुण्यात नाभिकांचा ऐतिहासिक संप घडवून आणला, ज्यामुळे नाभिकांनी विधवांचे केस कापण्यास सक्त नकार दिला. भारतात एका सामाजिक अन्यायाविरुद्ध कष्टकरी वर्गाने पुकारलेला हा पहिला ऐतिहासिक संप होता.

३. पाण्याचा हौद अस्पृश्यांसाठी खुला करणे (१८६८)

दलितांना पिण्याच्या पाण्यासाठी मैलोनमैल वणवण करावी लागत असे. त्यांना गावातील विहिरींना शिवू दिले जात नव्हते. हे मानवनिर्मित दुःख पाहून सावित्रीबाई आणि जोतीरावांनी १८६८ मध्ये आपल्या स्वतःच्या घरातील पाण्याचा हौद सर्व जातींच्या लोकांसाठी खुला केला.

४. सत्यशोधक समाज आणि सत्यशोधक विवाह

२४ सप्टेंबर १८७३ रोजी महात्मा जोतीराव फुले यांनी ‘सत्यशोधक समाज’ स्थापन केला. या समाजात कोणत्याही पुरोहिताशिवाय किंवा कर्मकांडांशिवाय केवळ सत्य, समता आणि वधु-वरांच्या प्रतिज्ञेवर आधारित विवाह लावले जात, ज्याला ‘सत्यशोधक विवाह’ म्हटले गेले. २८ नोव्हेंबर १८९० रोजी महात्मा फुलेंच्या निधनानंतर सत्यशोधक समाजाचे नेतृत्व सावित्रीबाईंनी समर्थपणे सांभाळले. एका महिलेने एका मोठ्या सामाजिक चळवळीचे नेतृत्व करण्याचे हे त्या काळातील अत्यंत क्रांतिकारी पाऊल होते.

मराठीतील पहिल्या आधुनिक कवयित्री: साहित्य संपदा

सावित्रीबाईंचे विचार त्यांच्या साहित्यातूनही अत्यंत प्रखरपणे व्यक्त झाले:

• ‘काव्यफुले’ (१८५४): हा त्यांचा पहिला कवितासंग्रह प्रसिद्ध झाला, ज्याने त्यांना आधुनिक मराठी साहित्यातील पहिल्या कवयित्रीचा मान मिळवून दिला.

• ‘बावनकशी सुबोध रत्नाकर’ (१८९२): या काव्यग्रंथात त्यांनी जोतीरावांचे चरित्र आणि सत्यशोधक विचार प्रभावीपणे मांडले.

त्यांच्या एका कवितेतील ओळी आजही अंगावर शहारे आणतात:

“ज्ञान नाही, विद्या नाही, तेणे मनुष्य पशु होई,

शिका, संघटित व्हा, अन्यायाविरुद्ध लढा!”

सेवेचा कळस आणि महापरिनिर्वाण

१८९६-९७ मध्ये महाराष्ट्रात भीषण दुष्काळ आणि त्यानंतर पुण्यात ‘ब्युबॉनिक प्लेग’ची भयानक साथ पसरली. लोक किड्या-मुंग्यांसारखे मरत होते आणि सनातनी-ब्रिटिश व्यवस्थेत लोकांना वाऱ्यावर सोडले गेले होते.

सावित्रीबाई आणि त्यांचा दत्तक पुत्र डॉ. यशवंत यांनी हडपसरजवळील ससाणे यांच्या माळावर प्लेगच्या रुग्णांसाठी रुग्णालय सुरू केले. सावित्रीबाई स्वतः रुग्णांची सुश्रूषा करत, त्यांना औषधे देत आणि जेवू घालत असत.

एके दिवशी महार वस्तीतील पांडुरंग बाबाजी गायकवाड या १० वर्षांच्या मुलाला प्लेग झाल्याचे समजले. संसर्गाच्या भीतीने कोणीही त्याच्या जवळ जात नव्हते. ६६ वर्षांच्या वृद्ध सावित्रीबाईंनी त्या आजारी मुलाला स्वतःच्या पाठीवर उचलले आणि धावत-पळत रुग्णालयात आणले. मुलाचे प्राण वाचले, परंतु दुर्दैवाने या सेवेदरम्यान सावित्रीबाईंना स्वतःला प्लेगची लागण झाली.

रुग्णांची सेवा करता करता १० मार्च १८९७ रोजी या क्रांतीमाऊलीने जगाचा निरोप घेतला. समाजासाठी जगताना समाजाच्या सेवेसाठीच त्यांनी आपल्या प्राणाची आहुती दिली.

निष्कर्ष: सावित्रीबाईंचा आजच्या काळातील वारसा

महाराष्ट्र शासनाने सावित्रीबाईंचा जन्मदिवस (३ जानेवारी) हा संपूर्ण राज्यात ‘बालिका दिन’ आणि ‘महिला शिक्षण दिन’ म्हणून साजरा करण्याचा निर्णय घेतला आहे. तसेच पुणे विद्यापीठाचे नामकरण ‘सावित्रीबाई फुले पुणे विद्यापीठ’ करून त्यांच्या अतुलनीय कार्याचा सर्वोच्च सन्मान केला आहे.

सावित्रीबाई फुले केवळ इतिहासातील एक पान नाही, तर त्या प्रत्येक स्त्रीच्या स्वाभिमानाची आणि स्वातंत्र्याची ताकद आहेत. आज जर एखादी मुलगी शाळेत जात असेल, कॉलेजमध्ये शिकत असेल, नोकरी-व्यवसाय करत असेल किंवा स्वाभिमानाने ताठ मानेने जगत असेल, तर तिने सर्वप्रथम सावित्रीबाईंचे आभार मानले पाहिजेत. सावित्रीबाईंच्या विचारांचा वारसा पुढे नेणे, स्त्री-भ्रूणहत्या थांबवणे आणि प्रत्येक मुलीला दर्जेदार शिक्षण देणे हीच सावित्रीबाईंना खरी आदरांजली ठरेल!

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

प्र. १. सावित्रीबाई फुले यांचा जन्म कधी आणि कुठे झाला?

उ: सावित्रीबाई फुले यांचा जन्म ३ जानेवारी १८३१ रोजी सातारा जिल्ह्यातील खंडाळा तालुक्यातील नायगाव येथे झाला.

प्र. २. सावित्रीबाई फुले यांनी मुलींची पहिली शाळा कधी सुरू केली?

उ: त्यांनी महात्मा जोतीराव फुले यांच्यासोबत १ जानेवारी १८४८ रोजी पुण्याच्या भिडे वाड्यात भारतातील मुलींची पहिली शाळा सुरू केली.

प्र. ३. ३ जानेवारी हा दिवस महाराष्ट्रात कोणत्या नावाने साजरा केला जातो?

उ: सावित्रीबाई फुले यांच्या जयंतीनिमित्त ३ जानेवारी हा दिवस संपूर्ण महाराष्ट्रात ‘बालिका दिन’ (Balika Din) आणि ‘महिला शिक्षण दिन’ म्हणून साजरा केला जातो.

प्र. ४. सावित्रीबाई फुले यांच्या प्रसिद्ध पुस्तकांची नावे काय आहेत?

उ: सावित्रीबाई फुले यांनी लिहिलेले ‘काव्यफुले’ (१८५४) आणि ‘बावनकशी सुबोध रत्नाकर’ (१८९२) हे दोन अत्यंत महत्त्वाचे आणि प्रसिद्ध काव्यसंग्रह आहेत.

प्र. ५. सावित्रीबाई फुले यांचे निधन कसे झाले?

उ: १८९७ मध्ये पुण्यात आलेल्या प्लेगच्या साथीदरम्यान रुग्णांची सेवा करताना त्यांना स्वतःला प्लेगची लागण झाली आणि १० मार्च १८९७ रोजी त्यांची प्राणज्योत मालवली.