12vi paryavaran shikshan va jalsuraksha journal karya | १२ वी पर्यावरण जर्नल कार्य

• paryavaranachi nitimulye eka udaharanasah spashta kara
• paryavaranachi nitimulye marathi 12th evs
• 12th paryavaran journal karya marathi medium pdf
• iyatta 12 vi paryavaran prakalp va journal nondi
• evs journal kaary 12vi marathi

विषय : पर्यावरणाची नीतिमूल्ये एका उदाहरणासह स्पष्ट करा | Paryavarnachi Nitimulye Udaharnasaha spasht kara

प्रस्तावना

पर्यावरणाची नीतिमूल्ये म्हणजे काय?

पर्यावरणाची नीतिमूल्ये म्हणजे पर्यावरणाविषयी माणसाने स्वीकारलेली योग्य-अयोग्य, चांगले-वाईट आणि जबाबदारीची तत्त्वे होत. निसर्गाचा अनावश्यक नाश न करणे, नैसर्गिक साधनसंपत्तीचा विवेकपूर्ण वापर करणे, प्राणी व वनस्पतींचे संरक्षण करणे, प्रदूषण टाळणे आणि भावी पिढ्यांसाठी पर्यावरण सुरक्षित ठेवणे ही पर्यावरणीय नीतिमूल्यांची प्रमुख उदाहरणे आहेत.

पर्यावरण हे केवळ मानवाच्या उपयोगासाठी नसून त्यामध्ये असलेल्या प्रत्येक सजीवाला जगण्याचा अधिकार आहे, ही जाणीव पर्यावरणीय नीतिमूल्यांचा महत्त्वाचा भाग आहे.

१. निसर्गाचा आदर

निसर्ग हा मानवाच्या जीवनाचा आधार आहे. हवा, पाणी, माती, सूर्यप्रकाश, वनस्पती आणि प्राणी यांच्यामुळे पृथ्वीवरील जीवन शक्य झाले आहे. त्यामुळे निसर्गाकडे केवळ संसाधन म्हणून न पाहता त्याचा आदर करणे आवश्यक आहे. जंगल, नद्या, पर्वत, समुद्र आणि जैवविविधता यांचे संरक्षण करणे ही आपली नैतिक जबाबदारी आहे.

२. नैसर्गिक साधनसंपत्तीचा विवेकपूर्ण वापर

पाणी, जंगल, खनिजे, जमीन आणि इतर नैसर्गिक साधने मर्यादित आहेत. त्यांचा अतिरेकी वापर केल्यास भविष्यात त्यांची कमतरता निर्माण होऊ शकते. म्हणून गरजेपुरताच वापर करणे आणि अपव्यय टाळणे हे महत्त्वाचे नीतिमूल्य आहे. उदाहरणार्थ, पाण्याची नासाडी न करणे, वीज वाचवणे आणि इंधनाचा योग्य वापर करणे आवश्यक आहे.

३. जैवविविधतेचे संरक्षण

पृथ्वीवर विविध प्रकारचे प्राणी, पक्षी, वनस्पती आणि सूक्ष्मजीव आढळतात. प्रत्येक सजीवाचे पर्यावरणातील संतुलन राखण्यात महत्त्वाचे योगदान असते. त्यामुळे प्राणी व वनस्पतींची अनावश्यक हत्या किंवा नाश न करता त्यांचे संरक्षण करणे आवश्यक आहे. जैवविविधतेचे संरक्षण हे मानवाचे नैतिक कर्तव्य आहे.

४. प्राण्यांप्रती संवेदनशीलता

प्राणी हेही पृथ्वीवरील जीवनाचा महत्त्वाचा भाग आहेत. त्यांना अनावश्यक त्रास देणे, त्यांच्या अधिवासाचा नाश करणे किंवा केवळ मनोरंजनासाठी त्यांचा वापर करणे योग्य नाही. प्राण्यांप्रती दया, करुणा आणि संवेदनशीलता ठेवणे हे पर्यावरणीय नीतिमूल्य आहे.

५. प्रदूषण टाळणे

हवा, पाणी, माती आणि ध्वनी यांचे प्रदूषण केवळ मानवासाठीच नव्हे तर संपूर्ण सजीवसृष्टीसाठी हानिकारक आहे. त्यामुळे कचरा कुठेही न टाकणे, प्लास्टिकचा वापर कमी करणे, पाणी दूषित न करणे आणि अनावश्यक ध्वनीप्रदूषण टाळणे ही प्रत्येक व्यक्तीची नैतिक जबाबदारी आहे.

६. भावी पिढ्यांचा विचार

आज उपलब्ध असलेल्या नैसर्गिक साधनसंपत्तीवर केवळ वर्तमान पिढीचा अधिकार नाही. भावी पिढ्यांनाही स्वच्छ हवा, पाणी, सुपीक जमीन आणि निरोगी पर्यावरण मिळाले पाहिजे. म्हणून नैसर्गिक साधनांचा वापर करताना भावी पिढ्यांच्या गरजांचा विचार करणे हे महत्त्वाचे पर्यावरणीय नीतिमूल्य आहे.

७. पर्यावरणीय न्याय

पर्यावरणाचा लाभ आणि पर्यावरणीय हानी यांचे परिणाम समाजातील सर्व घटकांवर समान प्रमाणात होत नाहीत. गरीब आणि दुर्बल घटकांना प्रदूषणाचा किंवा नैसर्गिक साधनांच्या कमतरतेचा अधिक त्रास होऊ शकतो. त्यामुळे पर्यावरणीय निर्णय घेताना समाजातील सर्व घटकांच्या हिताचा विचार करणे आणि प्रत्येकाला स्वच्छ व सुरक्षित पर्यावरण मिळण्याचा अधिकार मान्य करणे आवश्यक आहे.

८. वैयक्तिक जबाबदारी

पर्यावरणाचे संरक्षण ही केवळ शासनाची जबाबदारी नाही. प्रत्येक व्यक्तीने आपल्या दैनंदिन जीवनात पर्यावरणपूरक सवयी अंगीकारणे आवश्यक आहे. पाणी आणि वीज वाचवणे, कचऱ्याचे वर्गीकरण करणे, सार्वजनिक वाहतुकीचा वापर करणे, झाडे लावणे आणि प्लास्टिकचा वापर कमी करणे यांसारख्या छोट्या कृतींमधून पर्यावरणाचे संरक्षण करता येते.

पर्यावरणीय नीतिमूल्यांचे उदाहरण – चिपको आंदोलन

पर्यावरणीय नीतिमूल्यांचे उत्तम उदाहरण म्हणून चिपको आंदोलन सांगता येते. हे आंदोलन १९७०च्या दशकात उत्तराखंडमधील हिमालयीन भागात जंगलांचे संरक्षण करण्यासाठी झाले. स्थानिक लोकांनी, विशेषतः महिलांनी, झाडांना मिठी मारून वृक्षतोडीला विरोध केला. झाडे तोडण्यासाठी आलेल्या लोकांपासून झाडांचे संरक्षण करण्यासाठी त्यांनी झाडांना घट्ट मिठी मारली. त्यामुळे या आंदोलनाला ‘चिपको’ असे नाव मिळाले.

या आंदोलनामागे केवळ झाडे वाचवण्याचा उद्देश नव्हता, तर जंगलांचे स्थानिक लोकांच्या जीवनाशी असलेले नाते जपण्याची भावना होती. जंगलांमुळे मातीची धूप कमी होते, पाण्याचे स्रोत टिकून राहतात, वन्यजीवांना अधिवास मिळतो आणि स्थानिक लोकांना इंधन, चारा व इतर साधने मिळतात. त्यामुळे जंगलांचे संरक्षण करणे म्हणजे स्वतःच्या जीवनाचे आणि भविष्यातील पिढ्यांचे संरक्षण करणे, अशी भावना या आंदोलनातून दिसून आली.

चिपको आंदोलनातून निसर्गाचा आदर, वृक्षसंवर्धन, सामूहिक जबाबदारी, जैवविविधतेचे संरक्षण आणि भावी पिढ्यांचा विचार ही अनेक पर्यावरणीय नीतिमूल्ये स्पष्ट होतात. स्थानिक लोकांनी स्वतःच्या हिताबरोबरच संपूर्ण पर्यावरणाचा विचार केला. त्यामुळे हे आंदोलन पर्यावरणीय नैतिकतेचे प्रभावी उदाहरण मानले जाते.

पर्यावरणीय नीतिमूल्यांचे महत्त्व

पर्यावरणीय नीतिमूल्यांमुळे माणसाच्या पर्यावरणाविषयीच्या दृष्टिकोनात सकारात्मक बदल होतो. निसर्गाचा अतिरेकी वापर न करता त्याचा संतुलित वापर करण्याची जाणीव निर्माण होते. तसेच पर्यावरणीय समस्या केवळ शासन किंवा वैज्ञानिकांची जबाबदारी नसून प्रत्येक नागरिकाची जबाबदारी आहे, हे स्पष्ट होते. पर्यावरणीय नीतिमूल्ये समाजात रुजल्यास प्रदूषण कमी करणे, जैवविविधतेचे संरक्षण करणे आणि शाश्वत विकास साधणे शक्य होईल.

iyatta 12 vi paryavaran prakalp va journal nondi

माझे मत

माझ्या मते, पर्यावरणाचे संरक्षण करण्यासाठी कायदे आणि नियम आवश्यक आहेत; परंतु त्याबरोबरच प्रत्येक व्यक्तीच्या मनात पर्यावरणाविषयी जबाबदारी आणि संवेदनशीलता निर्माण होणे अधिक महत्त्वाचे आहे. निसर्गाकडून आपण अनेक गोष्टी घेतो, त्यामुळे त्याचे संरक्षण करणे ही आपली नैतिक जबाबदारी आहे. पर्यावरणपूरक सवयी अंगीकारणे आणि इतरांनाही त्यासाठी प्रेरित करणे हे प्रत्येकाचे कर्तव्य आहे.

निष्कर्ष

पर्यावरणाची नीतिमूल्ये आपल्याला निसर्गाशी योग्य आणि जबाबदार पद्धतीने वागण्याची शिकवण देतात. निसर्गाचा आदर, नैसर्गिक साधनांचा विवेकपूर्ण वापर, जैवविविधतेचे संरक्षण, प्राण्यांप्रती संवेदनशीलता, प्रदूषण टाळणे, पर्यावरणीय न्याय आणि भावी पिढ्यांचा विचार ही त्यांची प्रमुख तत्त्वे आहेत. चिपको आंदोलनाने ही नीतिमूल्ये प्रत्यक्ष कृतीतून दाखवून दिली. म्हणून “निसर्गाचे संरक्षण म्हणजे आपल्या जीवनाचे आणि भावी पिढ्यांच्या भविष्याचे संरक्षण” हे लक्षात ठेवून प्रत्येकाने पर्यावरणपूरक आचरण करणे आवश्यक आहे.

12th paryavaran journal karya marathi medium pdf